Türkiye’de ”Petrol Yok” İle Başlayan Hikaye
Kasım 9, 2015
Biraz Bilimsellik Lütfen
Mart 6, 2016

Türkiye’de Elektrik Piyasası Süreci

Abdülkadir ONGUN

1980 sonrası dünyada yaşanan liberalleşme politikası ve özelleştirme girişimlerine paralel olarak özel sektörün elektrik enerjisi alanında faaliyet göstermesine olanak sağlayan düzenlemeler yapılmaya başlanmıştır. 1984 yılında Türkiye Elektrik Kurumunun (TEK) sektördeki tekeline son veren 19.12.1984 tarihli 18610 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan 3096 sayılı “Türkiye Elektrik Kurumu Dışındaki Kuruluşların Elektrik Üretimi, İletimi, Dağıtımı Ve Ticareti İle Görevlendirilmesi Hakkında Kanun” „un çıkartılmasıyla Yap İşlet Devret (YİD) modeli üretim tesisleri kurmak ya da mevcut üretim ve dağıtım tesislerinin mülkiyeti TEK‟te kalmak üzere, işletme hakkı devralmak suretiyle özel sektöre faaliyette bulunma imkanı verilmiştir.

TEK 1994 yılı Mayıs ayında ikiye bölünerek Türkiye Elektrik Üretim İletim Anonim Şirketi (TEAŞ) ve Türkiye Elektrik Dağıtım Anonim Şirketi (TEDAŞ) olarak ayrılmıştır. 1994 yılında, 13.06.1994 tarihli 21959 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan 3996 sayılı “Bazı Yatırım ve Hizmetlerin, Yap-İşlet-Devret Modeli Çerçevesinde Yaptırılması Hakkında Kanun” yürürlüğe girmiştir. Bu yasaya göre, özel ve yabancı sermayeli şirketlerin ileri teknoloji ve yüksek yatırım kaynak ihtiyacı duyulan büyük alt yapı yatırım projelerinin yapımı, işletmesi ve devredilmesi konularında YİD modeli çerçevesinde, özel hukuk hükümlerine tabi olacak şekilde görevlendirilmesine ilişkin esaslar düzenlenmiştir. Ancak 03.12.1994 tarihli 22130 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan 4047 sayılı “Yatırım ve Hizmetlerin Yap-işlet-devret Modeli Çerçevesinde Yaptırılması Hakkında Kanunda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun” ile elektrik üretimi, iletimi ve dağıtımına ilişkin projeler 3996 sayılı Kanun kapsamından çıkartılıp 3096 sayılı Kanuna bağlanmıştır. Elektrik yatırımlarını da kapsaması düşünülerek 1996 yılında bir Kararname ve 1997 yılında 19.07.1997 tarihli 23054 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan 4283 sayılı “Yap-işlet Modeli ile Elektrik Enerjisi Üretim Tesislerinin Kurulması Ve İşletilmesi ile Enerji Satışının Düzenlenmesi Hakkında Kanun” çıkartılmış ve elektrik yatırımlarını da kapsaması düşünülen Yap İşlet (Yİ) modeli oluşturulmuştur. TEAŞ 2001 yılında üçe bölünerek; Elektrik Üretim Anonim Şirketi (EÜAŞ), Türkiye Elektrik İletim Anonim Şirketi (TEİAŞ) ve Türkiye Elektrik Ticaret Anonim Şirketi (TETAŞ) olarak ayrılmıştır. Aynı yıl içerisinde 03.03.2001 tarihli 24335 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan 4628 sayılı “Elektrik Piyasası Kanunu” çıkartılmış ve Avrupa Birliği müktesebatına ve enerji mevzuatına uyum kapsamında Türkiye Elektrik Piyasası Reformu hukuki olarak da resmen başlatılmıştır. 4628 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu ile; elektriğin yeterli, kaliteli, sürekli, düşük maliyetli ve çevreyle uyumlu bir şekilde tüketicilerin kullanımına sunulması için, rekabet ortamında özel hukuk hükümlerine göre faaliyet gösterebilecek, mali açıdan güçlü, istikrarlı ve şeffaf bir elektrik enerjisi piyasasının oluşturulması ve bu piyasada bağımsız bir düzenleme ve denetimin sağlanması hedeflenmiştir. 2 4628 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu Türkiye‟de liberal bir elektrik piyasasının kurulmasının ve işletilmesinin esaslarını veren, Avrupa Birliği “Elektrik Direktifi” „ne yakın bir yasal altyapı oluşturmayı amaçlamaktadır. Kanun, merkezinde ikili anlaşmaların, serbest tüketici kavramının ve dengeleme ve uzlaştırma piyasasının yer aldığı bir piyasa modelinin hayata geçirilmesini benimsemiştir.

Kanun ile Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu (EPDK) ve Kurulu oluşturulmuş, piyasada faaliyet gösterecek aktörlere faaliyetleri için lisans uygulaması getirilmiş, elektrik üretim ve dağıtım varlıklarının özelleştirilmesi konularında düzenleme yapılmıştır. Bu kapsamda yasanın 14. Maddesinde: “Bakanlık; TEDAŞ, Elektrik Üretim Anonim Şirketi, bunların müessese, bağlı ortaklık, iştirak, işletme ve işletme birimleri ile varlıklarının özelleştirilmesine yönelik öneri ve görüşlerini Özelleştirme İdaresi Başkanlığına bildirir. Özelleştirme işlemleri, 4046 sayılı “Özelleştirme Uygulamalarının Düzenlenmesine ve Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun” hükümleri çerçevesinde Özelleştirme İdaresi Başkanlığı tarafından yürütülür.” denilmektedir. Yüksek Planlama Kurulu; 17.03.2004 tarihli ve 2004/3 sayılı kararıyla “Elektrik Enerjisi Sektörü Reformu ve Özelleştirme strateji Belgesi” „ni yayımlamıştır. Bu belge ile reform sürecine ivme kazandırmak ve özelleştirmeyi de içeren bir sektör reformu yol haritası ortaya koymak amaçlanmıştır. 2009 yılı içerisinde Yüksek Planlama Kurulu 18.05.2009 tarihli ve 2009/11 sayılı kararıyla“Elektrik Enerjisi Piyasası ve Arz Güvenliği Strateji Belgesi” „ni yayımlamıştır. Bu belge ile de sürece ivme kazandırmak amaçlanmıştır. 30 Mart 2003 tarihinde yayımlanan “Elektrik Piyasasında Mali Uzlaştırma yapılmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Tebliğ” ile birlikte Türkiye Elektrik Piyasası tek alıcı ya da satıcı yapıdan dengesizliklerin uzlaştırılmasının yapıldığı kısmi açık piyasa yapısına geçmiştir. Bu tebliğ ile; elektrik piyasasında ikili anlaşmalar yoluyla elektrik enerjisi alım ve satımında, ikili anlaşmalarda taahhüt edilen miktarlarla gerçekleşen değerler arasında oluşabilecek farklılıkların Piyasa Mali Uzlaştırma Merkezi (PMUM) tarafından mali uzlaştırmaya taraf tüzel kişiler arasında uzlaştırılması amaçlanmıştır. Bu tarihlerde tasarlanan elektrik piyasası modeli küçük hacimli ve sadece serbest tüketicilere enerji satan üreticilerden oluşmaktadır. 03 Kasım 2004 tarihli 25632 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren “Elektrik Piyasası Dengeleme ve Uzlaştırma Yönetmeliği” (DUY) ile Dengeleme Güç Piyasası kurulmuştur. Bu yönetmelik ile lisans sahibi tüzel kişilerin dengeleme ve uzlaştırma sistemine katılımları sağlanmış, üretim, tüketim ve alım, satım işlemlerinin bir ya da birkaçını yapmaları sonucunda, kendilerinin veya ikili anlaşmalar yoluyla sorumluluklarını üstlendikleri diğer piyasa aktörlerinin ve serbest tüketicilerin yapmış oldukları uzlaştırmaya esas ikili anlaşmalarla tesis edilmiş hak ve taahhütlerinden farklı şekilde sistemden çektikleri ya da sisteme verdikleri aktif elektrik enerjisine ilişkin alacak ve borçlarının mali açıdan uzlaştırılmasına ilişkin usul ve esaslar belirlenmiştir.

DUY gereği 2004 yılı Kasım ayında piyasa aktörlerinin tasarlanan modeli test etmeleri ve modelin eksiklerinin nakdi uygulamadan önce tespit edilmesi amacıyla sanal uygulamaya başlanmıştır. Bu süreç yaklaşık iki yıl sürmüştür. Piyasa aktörlerinin yapmış oldukları işlemlerin artık parasal karşılıklarının olduğu nakdi uygulamaya 2006 yılı Ağustos ayında ancak geçilebilmiştir. Dengeleme ve Uzlaştırma Yönetmeliği (DUY) kapsamında yürütülen dengeleme mekanizması sonucu elde edilen kazanımlar özetle aşağıdaki şekilde sıralanabilir: 1. Kamu ve özel tüm tarafların eşit şartlar altında katılabilecekleri dengeleme mekanizmasının, yük alma ve yük atma fiyat tekliflerine dayalı olarak, rekabetçi bir ortamda işlemesi, sistemdeki üretim kaynaklarının etkin ve verimli çalışmasını sağlanmıştır. 2. Özel ve kamu katılımcıları için yeni bir ticari ortam sunulmuştur. 3. Sistem İşletmecisi‟nin erişebileceği dengeleme kaynağı miktarı arttırılarak sistem güvenliğine katkı sağlanmıştır. 4. Eşit taraflar arasında ayrım gözetmeyen bir dengeleme mekanizması, katılımcıların hali hazırda işleyen ve daha sonra ortaya konacak olan yeni piyasalara güven duymalarını sağlamıştır. 3 5. Rekabete dayalı bir yapının tesis edilmesi ile üretici / tüketicilerin maliyetlerini aşağıya çekme yönünde davranmaları ve dolayısıyla sistemin ve kaynakların daha optimum kullanılması sağlanmıştır. 6. Arz talep dengesini yansıtan bir referans fiyatın oluşması ile yeni üretim yatırımları teşvik edilmiştir. DUY uygulamaları sürecinde aylık periyotta ve gece, gündüz, puant şeklinde tanımlanan üç zamanlı uzlaştırmada; piyasa aktörleri bahsedilen zaman dilimlerinde düşmüş oldukları dengesizlikleri giderebilmişler ve kendilerinden kaynaklanan dengesizliklerin maliyetlerinden modelin yapısından dolayı kısmen kurtulabilmişlerdir.

Söz konusu nedenden dolayı Sıfır Bakiye Düzeltme Kalemi çok yüksek miktarlara ulaşmıştır. Üstelik Sıfır Bakiye DUY gereği sadece üreticilere yansıtılmaktadır. Dengesizlik maliyeti bu durumda çokta adil dağıtılamamaktadır. Ayrıca sistem güvenliğinin ve teknik olarak elektrik kalitesinin sağlanabilmesi amacıyla yan hizmetlerin devreye alınmasını destekleyen yeni bir piyasa modeline ihtiyaç duyulmuştur. Söz konusu ihtiyaçlara cevap verecek yeni model tasarlanmış ve 14 Nisan 2009 tarihli 27200 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan “Elektrik Piyasası Dengeleme ve Uzlaştırma Yönetmeliği” yürürlüğe girmiştir. Nihai DUY doğrultusunda 1 Temmuz 2009 tarihinde sanal uygulama başlamıştır. Söz konusu sanal süreç 1 Ekim 2009 tarihinde nakdi uygulamaya yerini bırakması gerekirken DUY’a eklenen bir geçici madde ile bu tarih 1 Aralık 2009 tarihine uzatılmıştır. Nihai DUY halen yürürlükte bulunmaktadır. Nihai DUY kapsamında olan Gün Öncesi Piyasası Mekanizmasının 1 Ocak 2011 tarihi itibariyle hayata geçirilmesi planlanmaktadır. Bununla birlikte halen tasarım aşamasında olan Gün içi Piyasası (İntraday Market), Vadeli İşlemler Piyasası (financial futures Market), Kapasite Mekanizması, Market Birleştirme İşlemleri v.b. modeller Elektrik Piyasası Sürecinin uzun bir süre devam edeceğinin göstergesi gibi gözükmektedir.

 

“Yayınlanan haber ve yazıların tüm hakları TESPAM’a aittir. Tekrar yayınlanması halinde kaynak gösterilerek bu sayfaya aktif bağlantı sağlanması zorunludur.”

TESPAM

“Türkiye’deki enerji politikaları odaklı ilk ve tek sivil yapılanma…” 

“Enerji politikaları alanında gündemi uzaktan takip etmeye çalışan bir Türkiye yerine, gündem belirleyen bir Türkiye’ye ulaşma idealiyle…”

TESPAM-Türkiye Enerji Politikaları ve Araştırmaları Merkezi

TESPAM, Uluslararası Enerji Politikaları Araştırma Derneğinin Bir Kuruluşudur

Bir cevap yazın

%d blogcu bunu beğendi: