<\/p>\n
Fatma Cengiz<\/p>\n
\u0130klim ve \u00c7evre Koordinat\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fc<\/p>\n
<\/p>\n
Ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z y\u00fczy\u0131l\u0131n en \u00f6nemli k\u00fcresel tehditlerinden biri \u015f\u00fcphesiz \u0130klim de\u011fi\u015fikli\u011fi ve onun yaratt\u0131\u011f\u0131 y\u0131k\u0131c\u0131 sonu\u00e7lard\u0131r. \u0130klim de\u011fi\u015fikli\u011fi ile birlikte meydana gelen rekor s\u0131cakl\u0131k art\u0131\u015flar\u0131, kurakl\u0131k, sel bask\u0131nlar\u0131, ya\u011fmur mevsimlerindeki anormallikler, kas\u0131rgalar ve f\u0131rt\u0131nalar ve buna ek olarak insan kaynakl\u0131 olu\u015fan \u00e7evresel ve eko-sistemsel hasarlar, insan sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 \u00fczerinde \u00f6nemli tehditlerden biri olan patojenlerin, hastal\u0131k dinamiklerinde ve de adaptasyon s\u00fcre\u00e7lerini de etkilemektedir. Patojenlerin ya\u015famsal d\u00f6ng\u00fcs\u00fcn\u00fc de do\u011frudan etkileyen iklim ve \u00e7evresel de\u011fi\u015fiklikler onlar\u0131, bir silah olarak kullan\u0131ld\u0131klar\u0131 \u2018biyoter\u00f6rizm\u2019 tehdidi i\u00e7inde \u00f6nemli bir \u00e7arpan konumuna getirmektedir.<\/p>\n
\u0130klim de\u011fi\u015fikli\u011finin meydana getirdi\u011fi eko-sistemsel de\u011fi\u015fiklikler haricinde, insan eli ile meydana gelen \u00e7evresel kirlilik, hava kirlili\u011fi, kontrols\u00fcz \u015fehirle\u015fme ve bunun getirdi\u011fi \u00e7evresel y\u0131k\u0131c\u0131 de\u011fi\u015fiklikler, hem bu mikroorganizmalar sebebiyle meydana gelen bula\u015f\u0131c\u0131 hastal\u0131klar\u0131n \u00f6l\u00fcmc\u00fcl etkilerini artt\u0131rm\u0131\u015f hem de ilerde biyolojik silah olma potansiyelindeki mikroorganizmalar\u0131n tehdit alanlar\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fcmesine sebep olmu\u015ftur.<\/p>\n
\u0130klim de\u011fi\u015fikli\u011fi ve bula\u015f\u0131c\u0131 hastal\u0131klar aras\u0131ndaki ili\u015fkiye de\u011finecek olursak;<\/p>\n
S\u0131cakl\u0131k, nem ya\u011f\u0131\u015f rejimlerinin de\u011fi\u015fikli\u011fi, r\u00fczgar ve ekstrem hava olaylar\u0131 gibi \u00e7evresel de\u011fi\u015fimler patojenlerin (hastal\u0131k yapabilme yetene\u011fine sahip vir\u00fcsler, bakteriler vs.) hastal\u0131k yapma \u00f6zelliklerini, bunun s\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve de konak\u00e7\u0131da meydana gelecek olan hastal\u0131k \u015fiddetini artt\u0131rabilir. \u0130klim de\u011fi\u015fikli\u011fi etkisini direkt olarak patojenin kendi fiziki \u00f6zelliklerinde, \u00fcreme ve ya\u015fam d\u00f6ng\u00fcs\u00fcnde, \u00e7evre \u015fartlar\u0131na adaptasyonun da g\u00f6sterebildi\u011fi gibi ayr\u0131ca endirekt olarak patojenin habitat (ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 co\u011frafya), rakip etmenleri ve de \u00e7evresel etmenlerin de etkileyerek g\u00f6sterebilir.<\/p>\n
\u0130klim de\u011fi\u015fikli\u011finin en \u00e7ok etkiledi\u011fi patojen gruplar\u0131 su kaynakl\u0131, vekt\u00f6r kaynakl\u0131 ve de hava kaynakl\u0131 patojenlerdir.<\/p>\n
**Su kaynakl\u0131 bula\u015f\u0131c\u0131 hastal\u0131klar ve iklim de\u011fi\u015fikli\u011fi:<\/p>\n
Ya\u011f\u0131\u015f rejimlerindeki de\u011fi\u015fiklik ve sel felaketleri, \u00f6zellikle \u00e7arp\u0131k \u015fehirle\u015fmenin ve n\u00fcfus yo\u011funlu\u011funun fazla oldu\u011fu geli\u015fmemi\u015f b\u00f6lgelerde ve de alt yap\u0131n\u0131n yetersiz oldu\u011fu ya\u015fam alanlar\u0131nda, patojenlerin hastal\u0131k yap\u0131c\u0131 etkisinin daha da fazla art\u0131rd\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenebilir. \u0130klim de\u011fi\u015fikli\u011finin sebep oldu\u011fu ya\u011f\u0131\u015flar, tortu birikimi ve de d\u0131\u015fk\u0131 kaynakl\u0131 \u00a0mikroorganizmalar\u0131n birikmesi, biriken bu patojenlerin kullan\u0131lan su kaynaklar\u0131na kar\u0131\u015fmas\u0131 ile bula\u015f\u0131c\u0131 hastal\u0131klar\u0131n daha s\u0131k g\u00f6r\u00fclmesine ve hastal\u0131k yap\u0131c\u0131 etkilerinin art\u0131\u015f\u0131na yol a\u00e7maktad\u0131r. Tam aksi bir durum yani d\u00fc\u015f\u00fck ya\u011f\u0131\u015f ve de kurakl\u0131k durumu ise at\u0131k kaynakl\u0131 patojenlerinin art\u0131\u015f\u0131na ve bu sebeple meydana gelen hastal\u0131klarda paralel olarak art\u0131\u015fa sebep olmaktad\u0131r.[1]<\/a><\/p>\n A\u015f\u0131r\u0131 ya\u011f\u0131\u015flar\u0131n ve sel birikintilerinin, i\u00e7me sular\u0131 ile kar\u0131\u015fmas\u0131 ve de kullan\u0131lan su kaynaklar\u0131n\u0131 (su kuyular\u0131 ya da i\u00e7me suyu kanallar\u0131 gibi) etkilemesi sebebiyle \u00f6zellikle mide ve ba\u011f\u0131rsak \u00a0hastal\u0131klar\u0131 ile alakal\u0131 bir\u00e7ok vaka ve \u00f6l\u00fcm sebebiyeti veren salg\u0131nlara sebep olmu\u015ftur ve olma riski her zaman m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr (\u00f6rnek olarak Milwaukee cryptosporidium<\/em> salg\u0131n\u0131 gibi)[2]<\/a>. Genel itibari ile iklim de\u011fi\u015fikli\u011finin meydana getirdi\u011fi g\u00f6l ve denizlerdeki s\u0131cakl\u0131k de\u011fi\u015fimleri, g\u00f6l seviyelerinin de\u011fi\u015fmesi, g\u00f6l ve denizlerde y\u00fczey s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 de\u011fi\u015fikli\u011fi, \u00f6l\u00fcmc\u00fcl \u00f6zellik g\u00f6steren bir\u00e7ok patojen i\u00e7in hem yeni ya\u015fam alanlar\u0131 hem de yeni bula\u015f riski durumunu olu\u015fturmaktad\u0131r. S\u0131cakl\u0131k ve \u0131s\u0131nman\u0131n artmas\u0131 ve ya\u011f\u0131\u015f rejimlerinin de\u011fi\u015fikli\u011fi bu iklim \u015fartlar\u0131na adaptasyon sa\u011flayan bir\u00e7ok patojen i\u00e7in daha \u015fiddetli hastal\u0131k yapabilme kapasitesi demektir.<\/p>\n **Hava yolu ile bula\u015fan bula\u015f\u0131c\u0131 hastal\u0131klar ve iklim de\u011fi\u015fikli\u011fi:<\/p>\n Mutlak nem ve s\u0131cakl\u0131k, influenza gibi hava yolu ile bula\u015fan patojenlerin etki alan\u0131n\u0131 ve hayatta kalma s\u00fcresini de etkilemektedir. Y\u00fcksek nem ve s\u0131cakl\u0131k; influenza, dang vir\u00fcs\u00fc gibi patojenlerin hem hayatta kalma s\u00fcresini hem de hastal\u0131\u011f\u0131n yay\u0131lmas\u0131n\u0131 h\u0131zland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalar sonucunda desteklenmi\u015ftir.[3]<\/a> Hava yolu ile ula\u015fan patojenler \u00f6zellikle iklim de\u011fi\u015fikli\u011fi ve \u00e7evresel etmenlerden etkilenen bir hastal\u0131k yap\u0131c\u0131 profile sahiptir. \u00d6zellikle end\u00fcstrile\u015fme ve hava kirlili\u011finin de iklimsel hava de\u011fi\u015fikliklerine eklenmesi ile patojenlerin etkilerinde g\u00f6zle g\u00f6r\u00fcl\u00fcr art\u0131\u015flar g\u00f6zlenmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Covid-19\u2019un etkiledi\u011fi bir\u00e7ok b\u00fcy\u00fck \u015fehirde ayr\u0131ca, daha \u00f6nceden de yo\u011fun bir hava kirlili\u011fi mevcut oldu\u011fu g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda bu b\u00f6lgelerde a\u011f\u0131r Covid kaynakl\u0131 pandemi tablolar\u0131n\u0131n g\u00f6zlemlenmesi rastlant\u0131dan ibaret de\u011fildir.[4]<\/a> \u0130klim de\u011fi\u015fikli\u011finin sebep oldu\u011fu sera gazlar\u0131, s\u0131cakl\u0131k ve hava kirlili\u011fi \u00f6zellikle \u00fcst solunum yolu rahats\u0131zl\u0131klar\u0131n\u0131 daha \u00e7ok tetiklerken damlac\u0131k enfeksiyonlar\u0131na (\u00f6ks\u00fcrme, hap\u015f\u0131rma ya da g\u00fclme gibi durumlarda ortama sa\u00e7\u0131lan damlac\u0131klarla bula\u015fan hastal\u0131klar) sebep olan patojen gruplar\u0131 i\u00e7inde daha fazla \u00f6l\u00fcmc\u00fcl etki yetene\u011fi kazanmas\u0131na sebep oldular. Ayr\u0131ca hava da meydana gelen toz olaylar\u0131 bir\u00e7ok \u00f6ld\u00fcr\u00fcc\u00fc etkiye sahip bakteri t\u00fcr\u00fcn\u00fcn r\u00fczg\u00e2r deste\u011fi ile ta\u015f\u0131nmas\u0131na neden oldu\u011fu ve de habitat de\u011fi\u015fikli\u011fine (daha fazla alana yay\u0131lma ya da daha \u00f6nce g\u00f6r\u00fclmeyen k\u0131tlarda g\u00f6r\u00fclme) sebep oldu\u011fu bir ba\u015fka dikkat \u00e7eken \u00e7al\u0131\u015fma detaylar\u0131 aras\u0131ndad\u0131r.[5]<\/a><\/p>\n **Vekt\u00f6r kaynakl\u0131 bula\u015f\u0131c\u0131 hastal\u0131klar ve iklim de\u011fi\u015fikli\u011fi<\/p>\n Di\u011fer bir yandan, vekt\u00f6r kaynakl\u0131 patojenlerin sebep oldu\u011fu hastal\u0131klar (s\u0131tma, dang hummas\u0131 ve leishmaniasis gibi) artan s\u0131cakl\u0131k ve d\u00fczensiz ya\u011f\u0131\u015f rejimleri sebebiyle \u00f6zellikle ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131n hastal\u0131k yap\u0131c\u0131 etkilerinde ve de g\u00f6r\u00fcld\u00fckleri b\u00f6lgelerde art\u0131\u015fa sebep olmu\u015ftur.[6]<\/a> \u00a0K\u00fcresel \u0131s\u0131nma, ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131 kaynakl\u0131 patojenlerde co\u011frafi da\u011f\u0131l\u0131m\u0131 ve etkinli\u011fi dolayl\u0131 yollardan etkilemektedir.[7]<\/a> Sivrisinek (s\u0131tma, dang hummas\u0131 gibi tehlikeli hastal\u0131k ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131 olarak) kene (lyme hastal\u0131\u011f\u0131 ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131 olarak) ve de pire gibi (veba hastal\u0131\u011f\u0131) vekt\u00f6rler, iklimsel de\u011fi\u015fiklikler sebebiyle daha fazla b\u00f6lgede ve daha \u00f6nce hi\u00e7 g\u00f6r\u00fclmedi\u011fi k\u0131talarda, \u00f6zellikle ya\u011f\u0131\u015f d\u00fczenin bozulmas\u0131 ve s\u0131cakl\u0131k art\u0131\u015f\u0131 ile birlikte, daha yayg\u0131n olarak g\u00f6r\u00fclmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Ayr\u0131ca gene iklim de\u011fi\u015fikli\u011fi sebebiyle bu vekt\u00f6rlerin yap\u0131sal de\u011fi\u015fikliklerle u\u011frayarak daha h\u0131zl\u0131 \u00e7o\u011falmas\u0131 ve geli\u015fimi ve buna ba\u011fl\u0131 olarak da insanlar aras\u0131nda ta\u015f\u0131d\u0131klar\u0131 salg\u0131n hastal\u0131klar\u0131n yay\u0131lmas\u0131nda art\u0131\u015f g\u00f6r\u00fclmesi gene bu tablonun beklenen sonu\u00e7lar\u0131ndand\u0131r Asya\u2019da daha s\u0131kl\u0131kla g\u00f6r\u00fclen bir salg\u0131n patojenin Avrupa\u2019da ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 gibi ya da \u0131s\u0131nma ile birlikte iklimsel de\u011fi\u015fikliklerin o salg\u0131n hastal\u0131k i\u00e7in yeni yay\u0131lma alanlar\u0131n\u0131 olu\u015fturmas\u0131 gibi bir\u00e7ok olas\u0131l\u0131k g\u00fcn\u00fcm\u00fcz iklim tablosu ile \u00e7ok uzak bir ihtimal olarak g\u00f6r\u00fcnmemektedir. [8]<\/a><\/p>\n **\u0130klim de\u011fi\u015fikli\u011fi, \u00c7evresel fakt\u00f6rler ve biyoter\u00f6rizm:<\/p>\n G\u00fcn\u00fcm\u00fcz teknolojisi ve \u015fartlar\u0131n\u0131n olu\u015fturdu\u011fu yeni cephelerden biri de biyolojik sava\u015f ve biyoter\u00f6rizmdir. Genel hatlar\u0131 ile biyoter\u00f6rizmi tan\u0131mlarsak; insanlara, hayvanlara ya da \u00e7evreye zarar vermek ya da \u00f6ld\u00fcrmek amac\u0131yla vir\u00fcs, bakteri gibi patojenlerin kontroll\u00fc ve bilerek sal\u0131nmas\u0131d\u0131r. Bu sald\u0131r\u0131lar hem toplumsal hem ekonomik olarak y\u0131k\u0131c\u0131 etkilere sebep olabilirler. Tarihte, bir\u00e7ok devlet ve \u00f6rg\u00fct taraf\u0131ndan \u00e7e\u015fitli sebeplerle kullan\u0131lan biyolojik ajanlar ve sald\u0131r\u0131lar g\u00fcn\u00fcm\u00fczde teknolojinin geli\u015fmesi ve de bu ajanlara ula\u015f\u0131m\u0131n kolayla\u015fmas\u0131 ile daha tehlikeli bir hal almaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Ayr\u0131ca iklim de\u011fi\u015fikli\u011fi, k\u00fcresel \u0131s\u0131nma, hava kirlili\u011fi ve di\u011fer etmenler bu ajanlar\u0131n patojenik etkileri i\u00e7in \u00e7arpan g\u00f6revi g\u00f6rmektedir.<\/p>\n Teknolojik olarak bu alanda kendini geli\u015ftiren ve gerekli teknik haz\u0131rl\u0131klara sahip \u00fclkelerde bununla alakal\u0131 bir\u00e7ok laboratuvar ve bilimsel ara\u015ft\u0131rmalar h\u00e2l\u00e2 b\u00fcy\u00fck bir h\u0131zla devam etmektedir. Biyolojik sava\u015f\u0131\/biyoter\u00f6rizmi olu\u015fturan etmenler (biyolojik ajanlar, ajanlar\u0131n hedefleri ve de vekt\u00f6rler) hem \u00e7evresel de\u011fi\u015fiklikler hem de iklimsel de\u011fi\u015fikliklerle bire bir etkile\u015fim i\u00e7indedirler. \u00d6zellikle biyolojik silah olarak kullan\u0131lan \u00f6l\u00fcmc\u00fcl etkili patojenler hem insan kaynakl\u0131 hem de iklim kaynakl\u0131 de\u011fi\u015fimlerle tamamen ba\u011flant\u0131l\u0131d\u0131r<\/p>\n Tablo -1<\/strong><\/p>\n \u0130nsan kaynakl\u0131 meydana gelen \u00e7evresel de\u011fi\u015fiklikler ve etkileyebilece\u011fi biyoter\u00f6rizm kaynakl\u0131 hastal\u0131klar<\/p>\n