{"id":6183,"date":"2018-02-26T10:09:42","date_gmt":"2018-02-26T07:09:42","guid":{"rendered":"https:\/\/www.tespam.org\/tr\/?p=6183"},"modified":"2026-08-07T22:14:10","modified_gmt":"2026-08-07T19:14:10","slug":"abdulhamit-han-petrol","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.tespam.org\/wordpress\/abdulhamit-han-petrol\/","title":{"rendered":"Abd\u00fclhamit Han & Petrol"},"content":{"rendered":"

Abd\u00fclhamit Han & Petrol<\/strong><\/p>\n

O\u011fuzhan AKYENER<\/strong><\/p>\n

1876; Osmanl\u0131\u2019da o zaman\u0131n d\u00fcnyas\u0131nda en g\u00fc\u00e7l\u00fc ve sinsi devlet olan \u0130ngiltere\u2019nin kurgulad\u0131\u011f\u0131 oyunlar neticesinde bir y\u0131lda iki defa padi\u015fah de\u011fi\u015fiminin ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 y\u0131ld\u0131r. Ayn\u0131 y\u0131l i\u00e7erisinde Osmanl\u0131 tebaas\u0131ndaki (s\u00f6zde e\u011fitimli) baz\u0131 liberal kesimlerin \u0130ngiltere gizli servisi eliyle \u00f6rg\u00fctlenerek ayaklanmas\u0131 neticesinde ortaya \u00e7\u0131kan olaylar\u0131n akabinde Abd\u00fclhamit Han\u2019\u0131n amcas\u0131 Abd\u00fclaziz azledilmi\u015f ve yerine V. Murat getirilmi\u015ftir. Fakat kendilerine itaat edeceklerinden emin olduklar\u0131 V. Murat\u2019\u0131n da daha c\u00fclusundan bir hafta ge\u00e7meden farkl\u0131 psikolojik bozukluklar sergilemesinin devleti oldu\u011fu kadar, \u00fclkedeki \u0130ngiliz ta\u015feronlar\u0131 olan me\u015frutiyet\u00e7ileri\/liberalleri de zaafa u\u011fratmaya ba\u015flay\u0131nca, Abd\u00fclhamit Han\u2019a taht yolu a\u00e7\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Bu sayede Abd\u00fclhamit Han 1876 y\u0131l\u0131nda hen\u00fcz 34 ya\u015flar\u0131nda iken a\u011f\u0131r padi\u015fahl\u0131k h\u0131rkas\u0131n\u0131 omuzlar\u0131na alm\u0131\u015ft\u0131r. G\u00f6reve geldi\u011fi d\u00f6nemde devletin ahvali fazlas\u0131yla kar\u0131\u015f\u0131k, m\u00fccadele edilmesi zor niteliklere haiz ve uluslararas\u0131 anlamda g\u00fc\u00e7l\u00fc d\u00fc\u015fmanlar\u0131n g\u00f6zlerini diktikleri onlarca unsuru ihtiva etmektedir. Bu sebeple saltanat\u0131 s\u00fcresince Abd\u00fclhamit Han\u2019\u0131n att\u0131\u011f\u0131 ad\u0131mlar\u0131n, g\u00fcn\u00fcn ko\u015fullar\u0131 dikkate al\u0131narak yorumlanmas\u0131 gerekmektedir.<\/p>\n

\u0130lgili y\u0131llarda d\u00fcnyadaki en g\u00fc\u00e7l\u00fc ve etkili devlet \u0130ngiltere\u2019dir. Ayr\u0131ca Fransa, \u0130talya, k\u0131smen Rusya, Bismarck ile yeniden toparlanan Almanya, ABD ve Japonya da sanayi devrimi alan\u0131nda \u00f6nemli ad\u0131mlar atm\u0131\u015flar ve bu sebeple de s\u00f6m\u00fcr\u00fc yar\u0131\u015f\u0131nda \u201cben de var\u0131m\u201d diyen\/diyecek olan g\u00fc\u00e7l\u00fc devletler aras\u0131nda yer alm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n

Yani anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 \u00fczere, o y\u0131llarda d\u00fcnyada g\u00fc\u00e7 Avrupa\u2019dad\u0131r. Avrupa\u2019da ise bir\u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc devlet bulunmaktad\u0131r. ABD h\u0131zla b\u00fcy\u00fcyen bir sanayiye sahip olsa da, hen\u00fcz k\u00fcresel anlamda pek etkin de\u011fildir. \u0130ngiltere \u00f6zellikle denizlerde h\u00e2kimiyet kurmas\u0131 sayesinde d\u00fcnyan\u0131n bir\u00e7ok yerinde s\u00f6m\u00fcrge kolonileri olu\u015fturmu\u015ftur. S\u00f6m\u00fcrge yar\u0131\u015f\u0131nda ikinci etkin devlet konumunu ise Fransa elde etmi\u015ftir. Hen\u00fcz yeni toparlanm\u0131\u015f olan ve bu toparlanma ile b\u00fcy\u00fck at\u0131l\u0131mlar\u0131 yapacak olan Almanya ise b\u00fct\u00fcn dengeleri alt \u00fcst edecek bir birikimin i\u00e7erisine girmi\u015ftir.<\/p>\n

Zaten bu \u00e7\u0131kar \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131, s\u00f6m\u00fcr\u00fc yar\u0131\u015f\u0131, ge\u00e7mi\u015ften gelen husumet ve ittifaklar, mezhepsel hususlar Avrupa\u2019da Bismarck ile yat\u0131\u015fmaya devam ediyor gibi g\u00f6r\u00fclen \u00e7at\u0131\u015fma ortam\u0131n\u0131n asl\u0131nda her an yeniden patlak verebilece\u011fini ortaya koymu\u015ftur.<\/p>\n

Uluslararas\u0131 sistemde b\u00f6ylesi m\u00fccadeleler devam ederken, ekonomilerin ve askeri imk\u00e2nlar\u0131n ba\u011fl\u0131 oldu\u011fu sanayile\u015fme i\u00e7in de en \u00f6nemli ham madde olma sinyalleri veren petrol b\u00fct\u00fcn k\u00fcresel oyuncular\u0131n dikkatini \u00e7ekmi\u015ftir.<\/p>\n

Yani ilgili b\u00fcy\u00fck devletlerin hepsi bilmektedir ki; petrol gelecek y\u00fczy\u0131l\u0131n politikalar\u0131n\u0131 belirleyen en \u00f6nemli etmenlerden biri olacakt\u0131r.<\/p>\n

A\u015fa\u011f\u0131daki grafik incelendi\u011finde, petrol\u00fcn \u00fcretimi ile birlikte artan \u00f6nemi daha net anla\u015f\u0131labilecektir.<\/p>\n

\"\"<\/em><\/p>\n

Grafik 1: 1900\u2019lerin Ba\u015f\u0131ndan \u0130tibaren D\u00fcnya Petrol \u00dcretimi (Kaynak: BP)<\/em><\/p>\n

Bu sebeple petrol\u00fcn ehemmiyetinin idraki akabinde, \u00f6ncelikle yak\u0131n co\u011frafyalarda sonra ise s\u00f6m\u00fcr\u00fc b\u00f6lgelerinde ve s\u00f6m\u00fcr\u00fclmesi hedeflenen b\u00f6lgelerde kaynak tarama \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na h\u0131zla ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r. 1900\u2019lerden \u00f6nce ABD, Romanya, Polonya, Azerbaycan gibi bir\u00e7ok b\u00f6lgede zaten \u00fcretim yap\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n

\u0130ki numaral\u0131 grafik, 1918\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u2018den itibaren d\u00fcnyadaki OPEC (OPEC hen\u00fcz kurulmam\u0131\u015f olsa da, OPEC \u00fclkeleri dikkate al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r) ve OPEC d\u0131\u015f\u0131 \u00fcretim hacimlerini g\u00f6stermektedir.<\/p>\n

Buradan da anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 \u00fczere, 1900\u2019lerin ba\u015f\u0131nda as\u0131l \u00fcretim OPEC d\u0131\u015f\u0131 \u00fclkelerden yap\u0131lmaktad\u0131r. Bunlar da \u00f6ncelikli olarak ABD, sonra Rusya ve \u0130ngiltere\u2019nin organize etti\u011fi baz\u0131 Avrupa \u00fclkelerindeki ve s\u00f6m\u00fcr\u00fc b\u00f6lgelerindeki \u00fcretimlerdir.<\/p>\n

\"\"<\/em><\/p>\n

Grafik 2: OPEC ve OPEC D\u0131\u015f\u0131 \u00dclkelerin \u00dcretimleri 1918 (Kaynak: <\/em>http:\/\/www.gswindell.com\/stats.htm<\/em><\/a>) <\/em><\/p>\n

Yani, ilgili d\u00f6nemdeki k\u00fcresel g\u00fc\u00e7ler, kendi etki alanlar\u0131nda petrol \u00fcretimine zaten ba\u015flam\u0131\u015flar, \u00f6zellikle sondaj gibi alanlarda yeni teknolojiler geli\u015ftirmi\u015fler, bu i\u015fi nas\u0131l yapacaklar\u0131n\u0131 tecr\u00fcbe etmi\u015fler, kullanacaklar\u0131 \u015firketleri hayata ge\u00e7irmi\u015fler, personellerini e\u011fitmi\u015fler ve art\u0131k g\u00f6zlerini s\u00f6m\u00fcrebilecekleri OPEC \u00fclkelerine dikmi\u015flerdir.<\/p>\n

Petrol arama ve \u00fcretim yar\u0131\u015f\u0131na kurdu\u011fu dev kamusal te\u015febb\u00fcsler ile \u0130ngiltere \u00f6nde olarak ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Fakat ABD gerek ilgili teknolojileri geli\u015ftirebilmesi, gerek \u00e7ok say\u0131da g\u00fc\u00e7l\u00fc \u00f6zel \u015firkete sahip olmas\u0131, gerek kendi s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7erisinde de b\u00fcy\u00fck kaynaklar ke\u015ffetmesi ve t\u00fcm bu alanlara y\u00f6nelirken, Avrupa\u2019daki rekabet ve \u00e7at\u0131\u015fma ortamlar\u0131ndan uzak durabilmesi sayesinde petrol sekt\u00f6r\u00fcnde de k\u00fcresel siyasette de liderli\u011fi \u0130ngiltere\u2019nin elinden almay\u0131 ba\u015farm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

\u0130lgili y\u0131llarda \u00f6zellikle ABD\u2019de geli\u015ftirilen sondaj teknolojileri sayesinde, \u00fcretilebilir petrol miktarlar\u0131 ve maliyetleri gibi alanlarda \u00f6nemli at\u0131l\u0131mlar yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu sayede de sanayi, ula\u015f\u0131m, elektrik \u00fcretimi, \u0131s\u0131nma, hava-deniz-karadaki askeri ara\u00e7lar gibi alanlarda da petrol\u00fcn \u00f6neminin \u00e7ok daha artaca\u011f\u0131 hatta bu kaynak sayesinde d\u00fcnya h\u00e2kimiyetinin sa\u011flanabilece\u011fi \u00f6ng\u00f6r\u00fcleri olu\u015fmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

\u00c7\u00fcnk\u00fc petrol daha fazla g\u00fc\u00e7 gayeli rekabet eden \u00fclkelerin hepsi i\u00e7in askeri alanlarda kazan\u0131labilecek mobilite, devam eden sanayi hamleleri, sanayi ve \u00fcretime ba\u011fl\u0131 olan ekonomilerin s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilirli\u011fi gibi hususlarda temel unsur haline gelmi\u015ftir.<\/p>\n

O y\u0131llarda ke\u015ffedilen en b\u00fcy\u00fck petrol kaynaklar\u0131na ve potansiyeline sahip olmas\u0131 sebebiyle de; zay\u0131flam\u0131\u015f ve hayatta kalma m\u00fccadelesi veren Osmanl\u0131 b\u00fct\u00fcn devlerin dikkatini farkl\u0131 bir a\u00e7\u0131dan daha \u00fczerine \u00e7ekmeyi ba\u015farm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Yani ilgili y\u0131llarda Bat\u0131n\u0131n Osmanl\u0131\u2019y\u0131 bu derece \u00f6nemsemesi ve birer s\u0131rtlan gibi payla\u015fmaya \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n sebepleri aras\u0131nda kimli\u011finin, tarihi ihtiraslar\u0131n, stratejik ge\u00e7i\u015f g\u00fczerg\u00e2hlar\u0131 \u00fczerinde bulunmas\u0131n\u0131n oldu\u011fu gibi, petrol kaynaklar\u0131na sahip olmas\u0131 da yer almaktad\u0131r.<\/p>\n

\u00d6nemli kaynaklara sahip olan ve \u00f6zellikle Abd\u00fclhamit Han d\u00f6neminde bu alanda baz\u0131 somut ad\u0131mlar atmaya \u00e7al\u0131\u015fan Osmanl\u0131\u2019n\u0131n durumu incelendi\u011finde ise;<\/p>\n

Asl\u0131nda Osmanl\u0131 petrol konusunda kendi durumunun fark\u0131nda olan ve d\u00fcnyadaki geli\u015fmeleri yakinen takip eden bir devlettir. Zira 1858, 1861 ve 1868 y\u0131llar\u0131nda maden alan\u0131yla ilgili d\u00fczenlenen nizamnameler bunu g\u00f6stermektedir. Bu nizamnameler kapsam\u0131nda petrol de \u00f6zellikle Edirne, Musul ve Ba\u011fdat\u2019taki yer alt\u0131 kaynaklar\u0131 aras\u0131nda listelenmi\u015ftir.<\/p>\n

Abd\u00fclhamit Han d\u00f6nemine gelindi\u011finde ise, Musul ve Ba\u011fdat\u2019ta varl\u0131\u011f\u0131 bilinen kaynaklar ile ilgili (Alman ve Frans\u0131z m\u00fchendislere) yabanc\u0131 uzmanlara haz\u0131rlat\u0131lan petrol s\u0131z\u0131nt\u0131 ve kaynaklar\u0131n\u0131 g\u00f6steren harita \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n boyutu ve devletin bu alandaki idraki konusunda \u00f6nemli ipu\u00e7lar\u0131 vermektedir.<\/p>\n

\"\"<\/em><\/p>\n

Harita 1: Abd\u00fclhamit Han\u2019\u0131n Petrol Haritas\u0131 (Kaynak: <\/em>http:\/\/www.abdulhamid.org\/Content\/Images\/petrol-harita_1.jpg<\/em><\/a>) <\/em><\/p>\n

Osmanl\u0131\u2019n\u0131n sahip oldu\u011fu kaynaklar ile ilgili, bu i\u015fe \u00e7ok \u00f6nceden ba\u015flam\u0131\u015f olan \u0130ngiltere ve ABD\u2019li \u015firketlerin ise elinde bir\u00e7ok verinin mevcut oldu\u011fu da bir ger\u00e7ektir. Bunlar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra Almanya, Fransa ve hatta Rusya\u2019n\u0131n dahi bu b\u00f6lgelerde yer alan kaynaklar\u0131n tespiti, geli\u015ftirilmesi, \u00fcretimi ve sat\u0131\u015f\u0131 ile ilgilendikleri de bilinmektedir. Bunun i\u00e7in ilgili \u015firket yetkililerinin ve ilgili \u00fclke diplomatlar\u0131n\u0131n imtiyaz elde edebilmek maksatl\u0131 Abd\u00fclhamit Han\u2019\u0131n kap\u0131s\u0131n\u0131 defelarca a\u015f\u0131nd\u0131rd\u0131klar\u0131 da tarihi kay\u0131tlarda ge\u00e7mektedir.<\/p>\n

Fakat her t\u00fcrl\u00fc bask\u0131ya ve talebe kar\u015f\u0131n Abd\u00fclhamit Han petrol\u00fcn ehemmiyetinin de, ilgili d\u00fcnya devlerinin bu alandaki h\u0131rsl\u0131 ve ihtirasl\u0131 beklentilerinin de, bu kaynaklar \u00fczerinde h\u00e2kimiyet kurabilmek i\u00e7in her yolu deneyeceklerinin de ziyadesiyle fark\u0131ndad\u0131r. Ve bu kaynaklar\u0131n Osmanl\u0131\u2019n\u0131n da, gelecek nesillerin de kaderini de\u011fi\u015ftirebilece\u011fini \u00e7ok iyi tasavvur edebilmektedir. Lakin, petrol arama \u2013 \u00fcretim \u2013 sat\u0131\u015f i\u015flerini organize edebilmek i\u00e7in; finansal yeterlili\u011fe, yerli yeti\u015fmi\u015f insan kayna\u011f\u0131 ve teknolojiye, ekipman tedariki ve pazarlama kabiliyetine sahip olmak gereklidir. Fakat g\u00fcn\u00fcn kaotik durumu, ekonomik \u00e7\u0131kmazlar, yetersiz insan kaynaklar\u0131 ve yerli teknoloji eksikli\u011fi gibi sebepler ilgili kaynaklar\u0131 Osmanl\u0131\u2019n\u0131n kendi ba\u015f\u0131na \u00fcretime almas\u0131na imk\u00e2n vermemektedir.<\/p>\n

Yani g\u00fcn\u00fcn ko\u015fullar\u0131 dikkate al\u0131narak, ilgili s\u00fcre\u00e7te at\u0131labilecek en mant\u0131kl\u0131 ad\u0131mlar:<\/p>\n