{"id":7780,"date":"2019-06-17T15:24:03","date_gmt":"2019-06-17T12:24:03","guid":{"rendered":"https:\/\/www.tespam.org\/tr\/?p=7780"},"modified":"2026-08-07T22:15:29","modified_gmt":"2026-08-07T19:15:29","slug":"tanap-andlasmalarinin-uluslararasi-hukuk-acisindan-degerlendirilmesi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.tespam.org\/wordpress\/tanap-andlasmalarinin-uluslararasi-hukuk-acisindan-degerlendirilmesi\/","title":{"rendered":"Tanap Andla\u015fmalar\u0131n\u0131n Uluslararas\u0131 Hukuk A\u00e7\u0131s\u0131ndan De\u011ferlendirilmesi"},"content":{"rendered":"

TANAP ANDLA\u015eMALARININ ULUSLARARASI HUKUK A\u00c7ISINDAN DE\u011eERLEND\u0130R\u0130LMES\u0130<\/strong><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/strong>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u0130slam Safa KAYA[1]<\/a><\/p>\n

\u00d6ZET<\/strong><\/p>\n

T\u00fcrkiye ile Azerbaycan aras\u0131nda, \u015eahdeniz 2 sahas\u0131ndan \u00e7\u0131kart\u0131lan do\u011falgaz\u0131n T\u00fcrkiye topraklar\u0131 \u00fczerinden Avrupa\u2019ya nakledilmesi amac\u0131yla ger\u00e7ekle\u015ftirilen Trans Anadolu Do\u011fal Gaz Boru Hatt\u0131 Projesi (TANAP), d\u00fcnyan\u0131n g\u00fcndeminde olan bir projedir. TANAP\u2019\u0131n hukuksal detaylar\u0131, iki devlet aras\u0131nda imzalanan H\u00fck\u00fcmetler aras\u0131 Andla\u015fma (HA) ve T\u00fcrkiye ile TANAP Proje \u015eirketi aras\u0131nda imzalanan Ev Sahibi H\u00fck\u00fcmet Andla\u015fmas\u0131\u2019nda (ESHA) yer almaktad\u0131r. Ad\u0131 ge\u00e7en andla\u015fmalara bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda HA\u2019n\u0131n daha \u00e7ok \u00e7er\u00e7eve andla\u015fma niteli\u011finde oldu\u011fu, buna kar\u015f\u0131n ESHA\u2019n\u0131n ise daha detayl\u0131 h\u00fck\u00fcmler i\u00e7eren bir \u00f6zel hukuk s\u00f6zle\u015fmesi oldu\u011fu g\u00f6r\u00fclmektedir. \u0130ki tarafl\u0131 bir yat\u0131r\u0131m andla\u015fmas\u0131 niteli\u011finde olan TANAP Andla\u015fmalar\u0131, daha \u00e7ok yat\u0131r\u0131mc\u0131n\u0131n, yani Azerbaycan\u2019\u0131n haklar\u0131n\u0131 korur nitelikte h\u00fck\u00fcmler i\u00e7ermektedir. Zira, gerek taraflar\u0131n projedeki paylar\u0131, gerekse kaynak \u00fclkenin Azeri topraklar\u0131 oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde bu durumun da do\u011fal ve hukuki oldu\u011fu kabul edilmelidir.<\/p>\n

Anahtar Kelimeler: <\/strong>TANAP, h\u00fck\u00fcmetleraras\u0131 andla\u015fma, ev sahibi h\u00fck\u00fcmet andla\u015fmas\u0131, kamula\u015ft\u0131rma, uluslararas\u0131 hukuk, enerji hukuku, uluslararas\u0131 andla\u015fmalar, T\u00fcrkiye, Azerbaycan, do\u011falgaz nakil hatt\u0131.<\/p>\n

G\u0130R\u0130\u015e<\/strong><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/strong>Enerji, g\u00fcn\u00fcm\u00fcz d\u00fcnyas\u0131n\u0131n vazge\u00e7ilmezidir. Geli\u015fen teknolojiye paralel olarak enerji ihtiyac\u0131 da g\u00fcnden g\u00fcne artmakta ve devletler, halklar\u0131n\u0131n ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 gidermek i\u00e7in kaynak aray\u0131\u015f\u0131na girmektedir. Azerbaycan, do\u011falgaz rezervleri olduk\u00e7a fazla olan bir \u00fclkedir. Buna kar\u015f\u0131n T\u00fcrkiye\u2019nin do\u011falgaz rezervleri \u00e7ok s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r. \u0130ki \u00fclke aras\u0131ndaki tarihsel ba\u011f, Azerbaycan\u2019\u0131n ihracat\u00e7\u0131, T\u00fcrkiye\u2019nin de ithalat\u00e7\u0131 oldu\u011fu hususlar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde TANAP\u2019\u0131n her iki taraf i\u00e7in de olduk\u00e7a kazan\u00e7 getirici bir proje oldu\u011fu anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n

TANAP\u2019\u0131 ortaya \u00e7\u0131karan andla\u015fmalar, yani HA ve ESHA, uluslararas\u0131 hukuk a\u00e7\u0131s\u0131ndan incelenmesi gereken andla\u015fmalard\u0131r. Zira i\u00e7erdi\u011fi h\u00fck\u00fcmlerden baz\u0131lar\u0131, benzer andla\u015fmalardan farkl\u0131l\u0131k g\u00f6stermektedir. Bu do\u011frultuda makalemizde \u00f6ncelikle uluslararas\u0131 andla\u015fmalar\u0131n t\u00fcrleri ile HA ve ESHA\u2019n\u0131n uluslararas\u0131 hukuk a\u00e7\u0131s\u0131ndan neyi ifade etti\u011fi, hangi \u00e7er\u00e7evede h\u00fck\u00fcmlere sahip olabilece\u011fi ve bu andla\u015fmalar\u0131n Viyana Andla\u015fmalar Hukuku S\u00f6zle\u015fmesi[2]<\/sup><\/a> (VAHS) kar\u015f\u0131s\u0131ndaki durumu ele al\u0131nacakt\u0131r. Daha sonra verilen bu bilgiler \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda TANAP \u00f6zeline inilerek, TANAP\u2019\u0131n hukuken do\u011fu\u015fu, TANAP HA ve ESHA\u2019s\u0131n\u0131n hukuki i\u00e7eri\u011fi de\u011ferlendirilecek olup, konuya ili\u015fkin benzer proje andla\u015fmalar\u0131yla da mukayese edilecektir.Akabinde, uluslararas\u0131 hukukta andla\u015fmalar\u0131n feshedilebilirli\u011fine ili\u015fkin uluslararas\u0131 mevzuat h\u00fck\u00fcmleri incelenerek TANAP HA ve ESHA\u2019s\u0131n feshedilebilme olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 de\u011ferlendirilecektir.Son olarak, kamula\u015ft\u0131rma konusuna ayr\u0131 bir b\u00f6l\u00fcm a\u00e7\u0131larak, kamula\u015ft\u0131rman\u0131n uluslararas\u0131 hukuk anlam\u0131nda nas\u0131l yap\u0131labilece\u011fi, kamula\u015ft\u0131rma yapan devletin bu i\u015fleminin hangi \u015fartlar\u0131 ta\u015f\u0131mas\u0131 halinde me\u015fru say\u0131labilece\u011fi ve bu i\u015fleme kar\u015f\u0131n yat\u0131r\u0131mc\u0131 \u015firketlerin uluslararas\u0131 hukuktan do\u011fan haklar\u0131 ele al\u0131nacakt\u0131r. Bu bilgiler \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda da TANAP ESHA\u2019da yer alan kamula\u015ft\u0131rma h\u00fck\u00fcmleri de\u011ferlendirilerek, andla\u015fmadaki h\u00fck\u00fcmlerin kapsam\u0131na bak\u0131lacakt\u0131r.<\/p>\n

    \n
  1. Uluslararas\u0131 Andla\u015fmalar Hukuku Bak\u0131m\u0131ndan H\u00fck\u00fcmetler Aras\u0131 Andla\u015fma ve Ev Sahibi H\u00fck\u00fcmet Andla\u015fmas\u0131<\/strong><\/li>\n
  2. Uluslararas\u0131 Andla\u015fmalar\u0131n \u00c7e\u015fitleri<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n

    D\u00fczenleme konusuna g\u00f6re andla\u015fmalar; siyasi, askeri, ticari, bilimsel, k\u00fclt\u00fcrel ve adli konularda yap\u0131lan andla\u015fmalar olarak \u00e7e\u015fitlilik g\u00f6sterir. Tek bir andla\u015fman\u0131n birden \u00e7ok konuda yap\u0131lmas\u0131 da m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Askeri bir andla\u015fman\u0131n ticari h\u00fck\u00fcmler de i\u00e7ermesi, bu duruma \u00f6rnek olabilir.<\/p>\n

    Andla\u015fmalar\u0131n taraf say\u0131s\u0131na g\u00f6re ikili ve \u00e7ok tarafl\u0131 andla\u015fmalar olarak s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 da bilinmektedir. Bunun yan\u0131nda andla\u015fmalar, hukuki i\u015flevine g\u00f6re kanun andla\u015fma ve akit andla\u015fma olarak da kategorize edilebilir. Akit andla\u015fmalar, genel nitelikte kurallar koymamas\u0131 ve kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 iki iradenin uyu\u015fmas\u0131 ile ortaya \u00e7\u0131kan andla\u015fmalar iken, kanun andla\u015fmalar ise birden \u00e7ok iradenin ayn\u0131 y\u00f6nde olmas\u0131 neticesinde meydana gelen ve objektif ve genel \u00f6zellikte kurallar getiren andla\u015fmalard\u0131r (Bozkurt, K\u00fct\u00fck\u00e7\u00fc ve Poyraz, 2003: 50-60).<\/p>\n

    Andla\u015fmalar taraflar\u0131n s\u0131fat\u0131na, yani uluslararas\u0131 hukuk s\u00fcjelerinin niteli\u011fine g\u00f6re de \u00e7e\u015fitlenir. Buna g\u00f6re, bir uluslararas\u0131 andla\u015fma devlet ile devlet aras\u0131nda olabilece\u011fi gibi, devlet ile uluslararas\u0131 \u00f6rg\u00fct aras\u0131nda da olabilir. Ayr\u0131ca, istisnai olsa da uluslararas\u0131 andla\u015fmalar\u0131n s\u00f6zl\u00fc oldu\u011fu da g\u00f6r\u00fclmektedir. Bu y\u00f6n\u00fcyle s\u00f6zl\u00fc ve yaz\u0131l\u0131 andla\u015fmalar olarak da bir s\u0131n\u0131fland\u0131rma yap\u0131labilir. Son olarak, hukuki prosed\u00fcr bak\u0131m\u0131ndan taraf devlet meclislerinin onay\u0131n\u0131n l\u00fczumlu olup olmamas\u0131na g\u00f6re de andla\u015fmalar\u0131n nitelendirildi\u011fi s\u00f6ylenebilir (Hekimo\u011flu, 2012: 86).<\/p>\n

      \n
    1. H\u00fck\u00fcmetler Aras\u0131 Andla\u015fmalar\u0131n Hukuki Niteli\u011fi<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n

      Bir uluslararas\u0131 projenin kurulmas\u0131, i\u015fletilmesi ve sonland\u0131r\u0131lmas\u0131na ili\u015fkin devletler aras\u0131nda yap\u0131lan andla\u015fma, \u2018\u2019h\u00fck\u00fcmetler aras\u0131 andla\u015fma\u2019\u2019 olarak adland\u0131r\u0131l\u0131r. VAHS\u2019nin 2. maddesi do\u011frultusunda, devletler aras\u0131nda akdedilen yaz\u0131l\u0131 andla\u015fmalar, a\u00e7\u0131k\u00e7a uluslararas\u0131 andla\u015fma niteli\u011fi ta\u015f\u0131r. Bu \u00e7er\u00e7evede, HA\u2019n\u0131n uluslararas\u0131 hukuk bak\u0131m\u0131ndan uluslararas\u0131 andla\u015fma vasf\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131nda \u015f\u00fcphe yoktur. Yani HA\u2019ya VAHS uygulanacakt\u0131r. Zira HA, egemenler aras\u0131nda ve birden \u00e7ok uluslararas\u0131 hukuk s\u00fcjesi aras\u0131nda ger\u00e7ekle\u015ftirilen bir andla\u015fmad\u0131r (Ero\u011flu, 1984: 29). HA\u2019da taraf devletlerin projeye ili\u015fkin y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fckleri, projeye verecekleri destek miktarlar\u0131 ve mutab\u0131k kald\u0131\u011f\u0131 di\u011fer hususlar yer al\u0131r.<\/p>\n

      Yat\u0131r\u0131m projelerinde HA imzalanmas\u0131n\u0131n sebebi, taraf devletlerin projenin hedefine ula\u015fabilmesi i\u00e7in gereken y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fcklerini ba\u011flay\u0131c\u0131 bir uluslararas\u0131 andla\u015fma haline getirmek suretiyle projenin uluslararas\u0131 hukuk alan\u0131nda sonu\u00e7 do\u011furmas\u0131n\u0131 temin etmektir. Bu sayede her devlet kendi i\u00e7 hukukuna g\u00f6re tek tek \u00f6zel hukuk s\u00f6zle\u015fmesi d\u00fczenlemek yerine HA gibi bir \u00e7er\u00e7eve s\u00f6zle\u015fme ile konuyu devlet g\u00fcvenceleriyle destekli bir uluslararas\u0131 hukuk meselesi haline getirmektedir (\u00c7al, 2008: 96). Bu \u00e7er\u00e7evede, HA imzalanmas\u0131ndaki gayenin hem yerel hukuk hem de uluslararas\u0131 hukukun etkili oldu\u011fu bir sistem olu\u015fturmak oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir. Bunun yan\u0131nda HA ile, taraf devletler yan\u0131nda projenin y\u00fcklenicisi olan \u015firketlere de haklar tan\u0131nd\u0131\u011f\u0131 unutulmamal\u0131d\u0131r (Murato\u011flu, 2002: 5-6).<\/p>\n

      HA ile projeyi \u00fcstlenen \u015firketler, ileride ya\u015fanacak olas\u0131 bir uyu\u015fmazl\u0131kta da sadece kendilerinin taraf oldu\u011fu \u00f6zel hukuk s\u00f6zle\u015fmelerine de\u011fil, ayn\u0131 zamanda devletlerin taraf oldu\u011fu ikinci bir s\u00f6zle\u015fmeye dayanma f\u0131rsat\u0131n\u0131 elde etmektedir. Bu yolla, konu hakk\u0131nda HA gere\u011fi hak sahibi olan devletin deste\u011fini de yan\u0131na alm\u0131\u015f olmaktad\u0131r. Bu sayede, uluslararas\u0131 hukuk zemininde de korunabilmektedir. Uygulamada yerel mevzuat\u0131n sorun \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 durumlarda problem, HA\u2019ya dayanmak suretiyle uluslararas\u0131 hukuk sayesinde a\u015f\u0131labilmektedir (Hildyard ve Muttitt, 2006: 47).<\/p>\n

        \n
      1. Ev Sahibi H\u00fck\u00fcmet Andla\u015fmalar\u0131n\u0131n Hukuki Niteli\u011fi<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n

        Ev Sahibi H\u00fck\u00fcmet Andla\u015fmalar\u0131, HA\u2019n\u0131n eki niteli\u011finde olup yat\u0131r\u0131mc\u0131 \u015firketler ile genelde projedeki pay\u0131 d\u00fc\u015f\u00fck olup y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fckleri di\u011fer devletlere nazaran daha fazla olan devlet aras\u0131ndaki andla\u015fmalard\u0131r. Uygulamada ESHA vas\u0131tas\u0131yla, y\u00fcklenici \u015firketlere bir y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fck \u00f6ng\u00f6r\u00fclmemekte, bilakis projenin in\u015faas\u0131, devam\u0131 ve i\u015fletilmesi konular\u0131nda ilgili devletin \u015firketlere sa\u011flayaca\u011f\u0131 haklar, imtiyazlar ve ayr\u0131cal\u0131klar ortaya konulmaktad\u0131r (\u00c7al, 2008: 111).<\/p>\n

        ESHA\u2019n\u0131n VAHS ba\u011flam\u0131nda bir uluslararas\u0131 andla\u015fma oldu\u011funu s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Zira, ESHA\u2019da taraflardan biri uluslararas\u0131 hukuk ki\u015fili\u011fine sahip bir uluslararas\u0131 hukuk s\u00fcjesi de\u011fildir. ESHA\u2019n\u0131n taraflar\u0131ndan biri yat\u0131r\u0131mc\u0131 \u015firkettir ve bu neviden \u015firketlerin uluslararas\u0131 hukuk ki\u015fili\u011fi bulunmamaktad\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla VAHS\u2019nin ESHA\u2019ya uygulanabilirli\u011fi bulunmamaktad\u0131r.<\/p>\n

        Kural olarak ESHA\u2019n\u0131n, HA\u2019n\u0131n taraf\u0131 olan devletlerin i\u00e7 hukuklar\u0131na uygun olmas\u0131 gerekir. Bu uygunlu\u011fun b\u00fct\u00fcn\u00fcyle ger\u00e7ekle\u015fmemesi halinde ise ESHA\u2019n\u0131n da ge\u00e7ersiz oldu\u011funu s\u00f6ylemek gerekir. Ancak uygulamada devletlerin b\u00fcy\u00fck yat\u0131r\u0131m projelerini ger\u00e7ekle\u015ftirebilmek ve bu yolla b\u00fcy\u00fck \u015firketleri \u00fclkeye \u00e7ekerek ekonomik getiriler elde etmek amac\u0131yla bu tip ayk\u0131r\u0131l\u0131klar\u0131 g\u00f6rmezden gelebildi\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir. Bu tercih, devletlerin kendi iradelerine dayand\u0131\u011f\u0131 kadar, bir ba\u015fka devletin veya do\u011frudan b\u00fcy\u00fck yat\u0131r\u0131mc\u0131 \u015firketin bask\u0131s\u0131yla da ger\u00e7ekle\u015febilmektedir (Hekimo\u011flu, 2012: 85).<\/p>\n

          \n
        1. TANAP Andla\u015fmalar\u0131n\u0131n Uluslararas\u0131 Hukuk A\u00e7\u0131s\u0131ndan De\u011ferlendirilmesi<\/strong><\/li>\n
        2. Tanap\u2019\u0131n Hukuken Do\u011fu\u015fu<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n

          Ba\u015flang\u0131\u00e7ta BP\u2019nin bir proje olarak ortaya koydu\u011fu ancak Rusya ile mevcut yat\u0131r\u0131mlar\u0131n\u0131n zarar g\u00f6rebilece\u011fi endi\u015fesiyle vazge\u00e7ti\u011fi[3]<\/a>TANAP, Azerbaycan\u2019\u0131n Hazar Denizi\u2019nde yer alan \u015eahdeniz 2 gaz sahas\u0131 ve Hazar Denizi\u2019nin g\u00fcneyinde yer alan di\u011fer gaz sahalar\u0131ndan elde edilen gaz\u0131n, 1850 km\u2019lik ana hat ile T\u00fcrkiye topraklar\u0131ndan ge\u00e7irilerek Avrupa pazar\u0131na ula\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 amac\u0131 ile ger\u00e7ekle\u015ftirilen bir projedir. TANAP, Trans Adriyatik Boru Hatt\u0131 (TAP) ve G\u00fcney Kafkasya Boru Hatt\u0131 (SCP) ile birle\u015ferek g\u00fcney do\u011falgaz koridorunu olu\u015fturmaktad\u0131r.[4]<\/a><\/p>\n

          TANAP\u2019\u0131 ortaya \u00e7\u0131karan andla\u015fmalar\u201cT\u00fcrkiye Cumhuriyeti H\u00fck\u00fcmeti ile Azerbaycan Cumhuriyeti H\u00fck\u00fcmeti aras\u0131nda Trans-Anadolu Do\u011fal Gaz Boru Hatt\u0131 Sistemine \u0130li\u015fkin H\u00fck\u00fcmetler Aras\u0131 Anla\u015fma\u201d ile eki \u201cTrans-Anadolu Do\u011fal Gaz Boru Hatt\u0131 Sistemi Hakk\u0131nda Ev Sahibi H\u00fck\u00fcmet Anla\u015fmas\u0131d\u0131r\u201d. Her iki andla\u015fma 26.06.2012 tarihinde \u0130stanbul\u2019da imzalanm\u0131\u015ft\u0131r. Andla\u015fmalar, T\u00fcrkiye\u2019de 19.03.2013 tarihli Resmi Gazete\u2019de yay\u0131mlanarak y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe girmi\u015ftir. \u2018\u2019Ev Sahibi H\u00fck\u00fcmet Anla\u015fmas\u0131\u2019\u2019, 26.05.2014 tarihinde birtak\u0131m de\u011fi\u015fiklikler yap\u0131larak yeniden imzalanm\u0131\u015f ve \u2018\u2019De\u011fi\u015fiklik Anla\u015fmas\u0131\u2019\u2019 da 21.10.2014 tarihli Resmi Gazete\u2019de yay\u0131mlanarak y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe girmi\u015ftir.[5]<\/a><\/p>\n

          TANAP, d\u00fcnyada da geni\u015f yank\u0131 uyand\u0131rm\u0131\u015f ve ba\u015fta Rusya olmak \u00fczere enerji akt\u00f6rlerinin dikkatini \u00e7ekmi\u015ftir. Rusya, milli petrol \u015firketi Gazprom\u2019a g\u00fc\u00e7l\u00fc bir alternatif \u00e7\u0131kmas\u0131ndan rahats\u0131z olmu\u015ftur. Zira, Avrupa pazar\u0131nda en yayg\u0131n ihracat\u00e7\u0131 durumunda olan Rusya\u2019n\u0131n pazar pay\u0131 bu proje sonras\u0131nda daralaca\u011f\u0131 gibi gaz sat\u0131\u015f fiyatlar\u0131 da d\u00fc\u015fecektir (Mammadov, 2012: 1). Zaten bu sebepten \u00f6t\u00fcr\u00fc Rusya, \u2018\u2019T\u00fcrk Ak\u0131m\u0131\u2019\u2019[6]<\/a> projesini g\u00fcndeme getirmi\u015f ve mevcut pozisyonunu korumay\u0131 hedeflemi\u015ftir.<\/p>\n

          Projenin, T\u00fcrkiye i\u00e7in \u00e7ok \u00f6nemli avantajlar getirece\u011fi \u015f\u00fcphesizdir. Zira T\u00fcrkiye bu yolla, b\u00f6lgede g\u00fc\u00e7l\u00fc bir enerji akt\u00f6r\u00fc durumuna gelecek ve \u00fclke topraklar\u0131 transit bir enerji koridoru vasf\u0131n\u0131 kazanacakt\u0131r. Bu sayede i\u00e7 t\u00fcketim artacak ve enerjiye ucuz eri\u015fim de m\u00fcmk\u00fcn olabilecektir.<\/p>\n

            \n
          1. T\u00fcrkiye ile Azerbaycan Aras\u0131nda Akdedilen H\u00fck\u00fcmetler Aras\u0131 Andla\u015fma<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n

            15 maddeden ibaret olan TANAP HA\u2019n\u0131n giri\u015f k\u0131sm\u0131nda taraflar\u0131n uzla\u015ft\u0131\u011f\u0131 ve andla\u015fman\u0131n amac\u0131 olan hususlar \u015f\u00f6yle belirtilmi\u015ftir:<\/p>\n

            \u2018\u2019\u015eah Deniz Sahas\u0131n\u0131n 2\u2019inci a\u015famas\u0131nda \u00fcretilen Do\u011fal Gaz\u0131n sat\u0131\u015f\u0131na ve Azerbaycan Cumhuriyeti kaynakl\u0131 ve Azerbaycan Cumhuriyeti\u2019nden transit ge\u00e7en Do\u011fal Gaz\u0131n, T\u00fcrkiye Cumhuriyeti topraklar\u0131 i\u00e7erisine ve T\u00fcrkiye Cumhuriyeti topraklar\u0131 \u00fczerinden Transit Ge\u00e7i\u015finin yan\u0131 s\u0131ra Do\u011fal Gaz\u0131n T\u00fcrkiye \u2013 G\u00fcrcistan s\u0131n\u0131r\u0131ndan, T\u00fcrkiye Cumhuriyeti topraklar\u0131 \u00fczerinden T\u00fcrkiye\u2019deki, T\u00fcrkiye Cumhuriyeti\u2019nin Yunanistan ve Bulgaristan s\u0131n\u0131rlar\u0131ndaki \u00e7\u0131k\u0131\u015f noktalar\u0131na ve Devletlerin anla\u015faca\u011f\u0131 di\u011fer noktalara g\u00fcvenli ve kesintisiz olarak Transit Ge\u00e7i\u015fini sa\u011flamak amac\u0131yla yeni, ba\u011f\u0131ms\u0131z ve m\u00fcstakil bir boru hatt\u0131 olarak TANAP Projesi\u2019nin desteklenmesi ve ilerletilmesi\u2026\u2019\u2019<\/em><\/p>\n

            HA ile g\u00fcvence alt\u0131na al\u0131nm\u0131\u015f olan ba\u015fl\u0131ca husus do\u011falgaz\u0131n ge\u00e7i\u015f serbestisidir. Bu y\u00f6nde andla\u015fmada yer alan h\u00fck\u00fcmlere bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, ge\u00e7i\u015f serbestisinin engellenmesine dair gelecekte de olas\u0131 tasarruflar\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ilmesi ama\u00e7lanm\u0131\u015f ve g\u00fczergah\u0131n T\u00fcrkiye \u00fclkesi olmas\u0131 hasebiyle T\u00fcrkiye\u2019ye belli y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fckler getirilmi\u015ftir. Ger\u00e7ekten HA\u2019n\u0131n \u2018\u2019Transit Ge\u00e7i\u015f\u2019\u2019 ba\u015fl\u0131kl\u0131 7.2. ve 7.3. Maddesine bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda,<\/p>\n

            \u2018\u2019\u2026Ev Sahibi H\u00fck\u00fcmet Anla\u015fmas\u0131 alt\u0131nda izin verilebilen durumlar d\u0131\u015f\u0131nda, T\u00fcrkiye Cumhuriyeti, Transit Ge\u00e7i\u015f Gaz\u0131n\u0131n kesintiye u\u011frat\u0131lmamas\u0131n\u0131, geciktirilmemesini, k\u0131s\u0131tlanmamas\u0131n\u0131 veya azalt\u0131lmamas\u0131n\u0131 sa\u011flayacakt\u0131r.\u00a0 <\/em><\/p>\n

            Ev Sahibi H\u00fck\u00fcmet Anla\u015fmas\u0131nda a\u00e7\u0131k\u00e7a belirtilen durumlar hari\u00e7, ne T\u00fcrkiye Cumhuriyeti ne herhangi bir Devlet Makam\u0131 ne de herhangi bir Devlet Kurulu\u015fu Transit Ge\u00e7i\u015f hakk\u0131 i\u00e7in herhangi bir har\u00e7, \u00fccret veya herhangi bir t\u00fcrde \u00f6deme yap\u0131lmas\u0131 talebinde bulunmayacak ya da \u015fart ko\u015fmayacakt\u0131r\u2026\u2019\u2019<\/em><\/p>\n

            h\u00fck\u00fcmlerinin getirildi\u011fi g\u00f6r\u00fclecektir.<\/p>\n

            Ayn\u0131 \u015fekilde, HA\u2019da uluslararas\u0131 teknik, g\u00fcvenlik ve \u00e7evre standartlar\u0131na vurgu yap\u0131larak bu konuda do\u011fabilecek zararlar\u0131n da \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ilmesi ama\u00e7lanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu konuya ili\u015fkin 8. maddeye g\u00f6re,<\/p>\n

            \u2018\u2019Her bir Devlet di\u011feri ile ve TANAP Proje \u015eirketi ile T\u00fcrkiye Cumhuriyeti\u2019nin i\u00e7 hukukunda ve uluslararas\u0131 end\u00fcstri uygulamalar\u0131nda d\u00fczenlenen standartlar ve uygulamalara uygun olarak ilgili teknik, g\u00fcvenlik ve \u00e7evresel standartlar\u0131n uygulanmas\u0131 hususunda i\u015fbirli\u011fi ve koordinasyon i\u00e7erisinde bulunacakt\u0131r.\u2019\u2019<\/em><\/p>\n

            \u00d6zellikle s\u0131n\u0131ra\u015fan transit petrol ve do\u011falgaz boru hatlar\u0131n\u0131n s\u0131n\u0131ra\u015fan \u00e7evresel zararlara yol a\u00e7abildi\u011fi dikkate al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, bu konuya ili\u015fkin h\u00fck\u00fcmlerin HA\u2019larda daha geni\u015f yer almas\u0131 gerekti\u011fi kan\u0131s\u0131nday\u0131z.[7]<\/a><\/p>\n

            TANAP HA\u2019da projenin h\u0131zl\u0131 ve kolay \u015fekilde ilerlemesi i\u00e7in \u00f6ng\u00f6r\u00fclen bir di\u011fer husus da ba\u015fta kamula\u015ft\u0131rmalar olmak \u00fczere projenin tesis edilece\u011fi alanlara ili\u015fkin hak ve y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fcklerdir. Konuya ili\u015fkin 5. Maddeye g\u00f6re,<\/p>\n

            \u2018\u2019T\u00fcrkiye Cumhuriyeti, TANAP Projesi\u2019nin hayata ge\u00e7irilmesi i\u00e7in gerekli Arazi Haklar\u0131n\u0131n adil, \u015feffaf ve yasal olarak uygulanabilir \u015fart ve ko\u015fullarda verilmesini veya iktisap edilmesini kolayla\u015ft\u0131racakt\u0131r.\u2019\u2019<\/em><\/p>\n

            HA ile taraf devletler, proje kapsam\u0131ndaki hak ve y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fcklerinin \u00e7er\u00e7evesini tayin etmi\u015ftir. Ayr\u0131ca, burada \u00e7izilen \u00e7er\u00e7eve ile yetinilmemi\u015f ve Enerji \u015eart\u0131 Anla\u015fmas\u0131\u2019na[8]<\/a> da at\u0131f yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. HA\u2019n\u0131n 2.2 Maddesine g\u00f6re,<\/p>\n

            \u2018\u2019Bu Anla\u015fmada yer alan hi\u00e7bir h\u00fck\u00fcm, herhangi bir Devletin Enerji \u015eart\u0131 Anla\u015fmas\u0131 veya di\u011fer uluslararas\u0131 anla\u015fma veya uluslararas\u0131 hukukun \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc kapsam\u0131ndaki hak veya y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fcklerini azaltmaz.\u2019\u2019<\/em><\/p>\n

            HA\u2019da ESHA\u2019dan da bahsedilmi\u015f ve ESHA\u2019n\u0131n, HA\u2019n\u0131n eki niteli\u011finde oldu\u011fu ifade edilmi\u015ftir. Bu da, ESHA\u2019dan do\u011fan y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fcklerin ayn\u0131 zamanda HA ile teminat alt\u0131na al\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir. Genel olarak HA h\u00fck\u00fcmlerine bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, her iki taraftan ziyade T\u00fcrkiye\u2019nin y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fcklerinin detayland\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. Hatta andla\u015fman\u0131n bir\u00e7ok yerinde farkl\u0131 andla\u015fmalara da at\u0131f yap\u0131lmas\u0131 suretiyle uluslararas\u0131 y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn kapsam\u0131n\u0131n da art\u0131r\u0131lmas\u0131 sa\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

            HA\u2019da TANAP\u2019\u0131n i\u00e7 hukuk bak\u0131m\u0131ndan da sorunsuz i\u015flerli\u011fini temin etmek maksad\u0131yla h\u00fck\u00fcm yer alm\u0131\u015ft\u0131r. 13.1. nolu maddeye g\u00f6re,<\/p>\n

            \u2018\u2019Her bir Devletin H\u00fck\u00fcmeti di\u011ferine, akdedilmesini takiben bu Anla\u015fman\u0131n, ilgili Devletin yerel mevzuat\u0131 alt\u0131nda TANAP Projesine ili\u015fkin y\u00fcr\u00fcrl\u00fckteki hukuki rejimi ve uluslararas\u0131 hukuk \u00e7er\u00e7evesinde ba\u011flay\u0131c\u0131 bir y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc olarak, Anayasas\u0131 alt\u0131nda etkin hale getirmek amac\u0131yla vakit kaybetmeden ve uygun tedbirleri alaca\u011f\u0131n\u0131 taahh\u00fct eder.\u2019\u2019<\/em><\/p>\n

            HA, vergiye ili\u015fkin muafiyet ve y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fck konular\u0131nda ise ESHA\u2019ya at\u0131f yapm\u0131\u015ft\u0131r. HA\u2019n\u0131n 10. Maddesine g\u00f6re,<\/p>\n

            \u2018\u2019Ev Sahibi H\u00fck\u00fcmet Anla\u015fmas\u0131, Vergilerin uygulanmas\u0131n\u0131n ve\/veya Vergi muafiyetlerinin ya da ayr\u0131cal\u0131klar\u0131n\u0131n verilmesinin yan\u0131 s\u0131ra Vergi uyumunun ve beyan y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fcklerinin uygulanmas\u0131n\u0131n ve\/veya bunlardan muafiyet verilmesinin, bahse konu Vergilerin, muafiyetlerin, ayr\u0131cal\u0131klar\u0131n ve\/veya y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fcklerin \u00f6zel kay\u0131t ve \u015fartlar\u0131 da dahil olmak \u00fczere, hukuki \u00e7er\u00e7evesini olu\u015fturacakt\u0131r.\u2019\u2019<\/em><\/p>\n

            Andla\u015fmada, projenin uygulanmas\u0131n\u0131 kolayla\u015ft\u0131rmak ve denetimini sa\u011flamak \u00fczere bir de komisyon kurulmas\u0131 kararla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu hususa ili\u015fkin m. 4.3\u2019e g\u00f6re,<\/p>\n

            \u2018\u2019Devletler, bu Anla\u015fman\u0131n ve Ev Sahibi H\u00fck\u00fcmet Anla\u015fmas\u0131n\u0131n uyumlulu\u011funu g\u00f6zden ge\u00e7irmek, uygulanmas\u0131n\u0131 ve hayata ge\u00e7irilmesini kolayla\u015ft\u0131rmak \u00fczere her bir Devletten iki\u015fer (2) temsilcinin yer alaca\u011f\u0131 bir komite kuracaklard\u0131r (\u201cTANAP Komitesi\u201d). S\u00f6z konusu temsilciler, TANAP Projesine ili\u015fkin TANAP Komitesine gelecek konularda Devlet ad\u0131na hareket etme konusunda g\u00f6revlendirilmi\u015f ve yetkilendirilmi\u015f olacaklard\u0131r.\u2019\u2019<\/em><\/p>\n

              \n
            1. T\u00fcrkiye ile TANAP Proje \u015eirketi (The Trans AnatolianGasPipelineCompany B.V.) Aras\u0131nda Akdedilen Ev Sahibi H\u00fck\u00fcmet Andla\u015fmas\u0131<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n

              T\u00fcrkiye ile TANAP Proje \u015eirketi aras\u0131nda imzalanan ve 37 madde ile 4 ekten olu\u015fan ESHA ile, Azerbaycan kaynakl\u0131 do\u011falgaz\u0131n T\u00fcrkiye\u2019ye ve T\u00fcrkiye vas\u0131tas\u0131yla Avrupa pazar\u0131na ula\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 ama\u00e7lanm\u0131\u015ft\u0131r. ESHA\u2019da, HA\u2019dan farkl\u0131 olarak detaylara inilmi\u015f ve projeye ili\u015fkin \u00f6zel hukuk h\u00fck\u00fcmleri ele al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Bu \u00e7er\u00e7evede s\u00f6zle\u015fmeden do\u011fan ticari h\u00fck\u00fcmlerin haz\u0131rland\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir.<\/p>\n

              Uluslararas\u0131 hukuk bak\u0131m\u0131ndan ESHA\u2019larda en \u00e7ok dikkat \u00e7eken husus, taraf devletlerin baz\u0131 hallerde egemenlik haklar\u0131n\u0131n s\u0131n\u0131rlanmas\u0131n\u0131 kabul etmeleridir. \u00d6rne\u011fin, Bak\u00fc-Tiflis-Ceyhan Boru Hatt\u0131 Projesi\u2019ne (BTC) ili\u015fkin Transit Devlet Andla\u015fmas\u0131\u2019n\u0131n \u2013 ki bu andla\u015fma ESHA\u2019n\u0131n muadilidir- 7\/2-6 maddesine g\u00f6re[9]<\/a>, her t\u00fcrl\u00fc i\u00e7 mevzuat h\u00fckm\u00fc ya da uluslararas\u0131 anla\u015fma vs. gibi nedenlerden \u00f6t\u00fcr\u00fc veya ba\u015fka \u015fekilde, projenin uygulanmas\u0131na m\u00fcdahale ederek onu zedeleyen hususlar\u0131n,andla\u015fmadan do\u011fan haklar\u0131 olumsuz etkiledi\u011fi kabul edilecektir ve neticede ihlal eden devlet tazminat \u00f6deyecektir. Bu tip projelerde yer verilen bu h\u00fck\u00fcmlerin, devletin uluslararas\u0131 hukuk \u00e7er\u00e7evesinde insan haklar\u0131n\u0131 koruma ve geli\u015ftirme y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc de engelledi\u011fi s\u00f6ylenebilir. Zira, devletler egemenlik haklar\u0131n\u0131 k\u0131s\u0131tlamak suretiyle projelerin ba\u015fta \u00e7evresel boyut olmak \u00fczere ki\u015filer nezdinde do\u011furaca\u011f\u0131 insan hakk\u0131 ihlallerine de m\u00fcdahale edemeyecek duruma gelmektedir. BTC\u2019de tepki \u00e7eken bu tip bir h\u00fckme TANAP ESHA\u2019s\u0131nda yer verilmemi\u015f ve bu yolla T\u00fcrkiye\u2019nin egemenlik yetkisi de k\u0131s\u0131tlanmam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

              ESHA\u2019da uyu\u015fmazl\u0131klar\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc konusunda da tarafs\u0131z bir \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc hukuk sistemi ve yarg\u0131lama usul\u00fc benimsenmi\u015ftir. Konuya ili\u015fkin 33 ve 34. Maddelere g\u00f6re,<\/p>\n

              \u2018\u2019\u0130\u015fbu Anla\u015fma \u0130svi\u00e7re kanunlar\u0131na tabi olacak ve yorumlanacakt\u0131r.\u2019\u2019<\/em><\/p>\n

              \u00a0\u2018\u2019\u2026\u015eayet bir ihtilaf, ihtilaf Taraflar\u0131ndan birinin dostane \u00e7\u00f6z\u00fcm talep etti\u011fi tarihten itibaren altm\u0131\u015f (60) g\u00fcn i\u00e7inde dostane bir bi\u00e7imde \u00e7\u00f6z\u00fclemez ise, s\u00f6z konusu ihtilaf, ICC Kurallar\u0131 kapsam\u0131nda nihai olarak \u00e7\u00f6z\u00fcme ba\u011flanacakt\u0131r. ICC Kurallar\u0131 ile i\u015fbu Anla\u015fma\u2019n\u0131n tahkim h\u00fck\u00fcmleri aras\u0131nda herhangi bir farkl\u0131l\u0131k durumunda, i\u015fbu Anla\u015fma h\u00fck\u00fcmleri uygulanacakt\u0131r. <\/em><\/p>\n

              Taraflar yaz\u0131l\u0131 olarak, alternatif bir tahkim usul\u00fc kararla\u015ft\u0131rabilir\u2026\u2019\u2019<\/em><\/p>\n

                \n
              1. Uluslararas\u0131 Hukuk A\u00e7\u0131s\u0131ndan TANAP\u2019\u0131n Nitelikleri<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n

                Yukar\u0131da, genel olarak uluslararas\u0131 andla\u015fmalar i\u00e7in \u00f6zel olarak ise HA ve ESHA i\u00e7in yap\u0131lan hukuki nitelemelere bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda \u00f6ncelikle TANAP andla\u015fmalar\u0131n\u0131n ticari nitelikli bir andla\u015fma oldu\u011fu \u015f\u00fcphesizdir. Bunun yan\u0131nda TANAP, b\u00fcnyesinde bar\u0131nd\u0131rd\u0131\u011f\u0131 her iki andla\u015fma bak\u0131m\u0131ndan da iki tarafl\u0131 bir akit andla\u015fma niteli\u011findedir. TANAP HA\u2019s\u0131, taraf uluslararas\u0131 hukuk s\u00fcjelerine bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda devlet ile devlet aras\u0131nda yap\u0131lm\u0131\u015f bir andla\u015fma olmas\u0131na kar\u015f\u0131n ESHA ise devlet ile \u00f6zel hukuk t\u00fczel ki\u015fisi aras\u0131nda yap\u0131lm\u0131\u015f bir \u00f6zel hukuk s\u00f6zle\u015fmesi durumundad\u0131r.<\/p>\n

                TANAP andla\u015fmalar\u0131n\u0131n yaz\u0131l\u0131 oldu\u011fu \u015f\u00fcphe g\u00f6t\u00fcrmezken, onay prosed\u00fcr\u00fcne tabi oldu\u011fu hususu da 02.01.2013 tarihinde TBMM taraf\u0131ndan onaylanmas\u0131[10]<\/a> ile g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. TANAP HA\u2019s\u0131na bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, egemen devlet niteli\u011findeki iki uluslararas\u0131 hukuk s\u00fcjesi aras\u0131nda yap\u0131lm\u0131\u015f yaz\u0131l\u0131 bir andla\u015fma olmas\u0131 itibariyle uluslararas\u0131 hukukun kabul etti\u011fi HA ile bire bir \u00f6rt\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc g\u00f6r\u00fclmektedir. Bu y\u00f6n\u00fcyle TANAP HA\u2019s\u0131,VAHS\u2019nin uygulanaca\u011f\u0131 bir andla\u015fmad\u0131r.<\/p>\n

                TANAP ESHA\u2019s\u0131na bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda ise az da olsa TANAP Proje \u015eirketi\u2019nin y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fcklerine yer verildi\u011fi, buna kar\u015f\u0131n \u00e7ok daha fazla y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn T\u00fcrkiye i\u00e7in \u00f6ng\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc g\u00f6r\u00fclmektedir. Bu y\u00f6n\u00fcyle ESHA\u2019lar\u0131n genel niteliklerini ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 ifade edilebilir. Bu husus yan\u0131nda TANAP ESHA\u2019s\u0131 da t\u00fcm ESHA\u2019lar gibi uluslararas\u0131 andla\u015fma \u00f6zelli\u011fini ta\u015f\u0131mamaktad\u0131r. Zira, s\u00f6zle\u015fmenin taraflar\u0131ndan biri olan TANAP Proje \u015eirketi\u2019nin uluslararas\u0131 hukuk ki\u015fili\u011fi bulunmamaktad\u0131r. Bu nedenle VAHS, TANAP ESHA\u2019s\u0131na uygulanamayacakt\u0131r. Son olarak TANAP ESHA\u2019s\u0131n\u0131n T\u00fcrkiye\u2019nin i\u00e7 mevzuat\u0131na bir ayk\u0131r\u0131l\u0131k ta\u015f\u0131mad\u0131\u011f\u0131 da rahatl\u0131kla s\u00f6ylenebilecektir.<\/p>\n

                  \n
                1. Uluslararas\u0131 Hukuk A\u00e7\u0131s\u0131ndan TANAP Andla\u015fmalar\u0131n\u0131n Feshedilebirli\u011fi Sorunu<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n

                  TANAP andla\u015fmalar\u0131n\u0131n feshedilebilirli\u011finin de\u011ferlendirilebilmesi i\u00e7in \u00f6ncelikle VAHS bak\u0131m\u0131ndan hangi hallerin hakl\u0131 fesih halleri te\u015fkil etti\u011finin incelenmesi gerekir. Bu \u00e7er\u00e7evede andla\u015fman\u0131n 26. , 54. ve 62. maddeleri \u00f6n plana \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. VAHS\u2019nin 26. maddesinde yer alan genel kurala g\u00f6re, uluslararas\u0131 andla\u015fman\u0131n taraflar\u0131, andla\u015fmadan do\u011fan y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fcklerini iyiniyetle yerine getirmelidir. 54. maddede ise, ancak andla\u015fmada h\u00fck\u00fcm varsa taraflar\u0131n andla\u015fmay\u0131 feshedebilece\u011fi h\u00fck\u00fcm alt\u0131na al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. E\u011fer andla\u015fmada bu y\u00f6nde a\u00e7\u0131k bir h\u00fck\u00fcm yoksa fesih hakk\u0131, ancak andla\u015fman\u0131n do\u011fas\u0131ndan bu husus \u00e7\u0131kar\u0131labiliyorsa veya taraflar bunu kabul ediyorsa m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. 62. maddeye g\u00f6re de, andla\u015fma \u015fartlar\u0131nda esasl\u0131 bir de\u011fi\u015fikli\u011fin ger\u00e7ekle\u015fmesi durumunda andla\u015fma ile ba\u011flanma iradesi de esasl\u0131 \u015fekilde de\u011fi\u015fecekse veya bu de\u011fi\u015fiklikler andla\u015fmadan do\u011fan y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fckleri k\u00f6kten etkileyecekse, etkilenen taraf i\u00e7in andla\u015fmay\u0131 fesih hakk\u0131 do\u011fmaktad\u0131r. Ancak \u015fartlardaki esasl\u0131 ve k\u00f6kl\u00fc de\u011fi\u015fiklik nedeniyle fesih hakk\u0131 HA ve ESHA i\u00e7in ge\u00e7erli olmamaktad\u0131r (Hekimo\u011flu, 2012: 87). TANAP HA ve ESHA\u2019s\u0131nda da durum bu \u015fekildedir. \u00d6ncelikle TANAP HA\u2019n\u0131n 15. Maddesi ESHA\u2019ya at\u0131f yapm\u0131\u015ft\u0131r. Buna g\u00f6re,<\/p>\n

                  \u2018\u2019\u0130\u015fbu Anla\u015fma, Ev Sahibi H\u00fck\u00fcmet Anla\u015fmas\u0131n\u0131n feshedildi\u011fi veya s\u00fcresinin sona erdi\u011fi tarihte sona erer. T\u00fcrkiye Cumhuriyeti Ev Sahibi H\u00fck\u00fcmet Anla\u015fmas\u0131n\u0131n sadece kendisine ait h\u00fck\u00fcmlere uygun olarak sonland\u0131r\u0131laca\u011f\u0131n\u0131 taahh\u00fct eder.\u2019\u2019<\/em><\/p>\n

                  TANAP ESHA\u2019n\u0131n zaten VAHS anlam\u0131nda bir uluslararas\u0131 andla\u015fma niteli\u011finde olmad\u0131\u011f\u0131 dikkate al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, VAHS\u2019de yer alan ve yukar\u0131da zikredilen fesih halleri topyek\u00fcn uygulanmayacakt\u0131r. Ancak bu durum, ESHA\u2019n\u0131n ve dolay\u0131s\u0131yla HA\u2019n\u0131n hi\u00e7bir \u015fekilde feshedilemeyece\u011fi anlam\u0131na da gelmemelidir. Zira, ESHA\u2019n\u0131n 35. Maddesi fesih hakk\u0131n\u0131n hangi hallerde do\u011faca\u011f\u0131n\u0131 detayl\u0131 olarak d\u00fczenlemi\u015ftir. \u0130lgili maddeye bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda her \u015feyden \u00f6nce andla\u015fmada a\u00e7\u0131k\u00e7a \u00f6ng\u00f6r\u00fclen fesih hallerinde fesih hakk\u0131 do\u011faca\u011f\u0131 belirtilmi\u015ftir. Bunun haricinde daha \u00e7ok, andla\u015fman\u0131n ayakta tutulabilmesi i\u00e7in \u00e7e\u015fitli yollar\u0131n getirildi\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir. Bunlar aras\u0131nda en \u00f6n plana \u00e7\u0131kan y\u00f6ntem ise ihtar y\u00f6ntemiyle s\u00fcre verme, bu s\u00fcre sonunda y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn yerine getirilmemesi halinde andla\u015fmay\u0131 feshetme y\u00f6ntemidir. Zira, 35.2 maddesine g\u00f6re, yat\u0131r\u0131m kararlar\u0131n\u0131n belli s\u00fcrelerde al\u0131nmamas\u0131 halinde \u00f6ncelikle ihtar y\u00f6ntemiyle 360 g\u00fcnl\u00fck bir s\u00fcre verilmesi \u015fart\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Ayn\u0131 \u015fekilde 35.3 maddesinde proje in\u015faat\u0131na akitte \u00f6ng\u00f6r\u00fclen s\u00fcrelerde ba\u015flanmamas\u0131 halinde ve 35.5. maddesinde de y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fcklerin esasl\u0131 bir \u015fekilde ihlal edilmesi durumunda ihtar suretiyle 180 g\u00fcnl\u00fck bir s\u00fcre verilmesi ko\u015fulu konulmu\u015ftur.<\/p>\n

                  Yani, TANAP HA ve ESHA\u2019s\u0131n\u0131n hi\u00e7bir surette feshedilemeyece\u011fini s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Ancak fesih hakk\u0131n\u0131n kullan\u0131labilmesi de zorla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu \u00e7er\u00e7evede ESHA\u2019da a\u00e7\u0131k\u00e7a \u00f6ng\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f olan hallerde, s\u00fcre ko\u015fullar\u0131na da riayet edilmesi kayd\u0131 ile gerek HA\u2019n\u0131n gerekse ESHA\u2019n\u0131n feshedilebilmesi m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n

                    \n
                  1. Uluslararas\u0131 Hukuk A\u00e7\u0131s\u0131ndan TANAP ESHA\u2019da Yer Alan Kamula\u015ft\u0131rma H\u00fck\u00fcmleri<\/strong><\/li>\n
                  2. Kamula\u015ft\u0131rma Kavram\u0131<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n

                    Anayasam\u0131z\u0131n 46. maddesine g\u00f6re,<\/p>\n

                    \u2018\u2019Devlet ve kamu t\u00fczelki\u015fileri; kamu yarar\u0131n\u0131n gerektirdi\u011fi hallerde, ger\u00e7ek kar\u015f\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 pe\u015fin \u00f6demek \u015fart\u0131yla, \u00f6zel m\u00fclkiyette bulunan ta\u015f\u0131nmaz mallar\u0131n tamam\u0131n\u0131 veya bir k\u0131sm\u0131n\u0131, kanunla g\u00f6sterilen esas ve usullere g\u00f6re, kamula\u015ft\u0131rmaya ve bunlar \u00fczerinde idar\u00ee irtifaklar kurmaya yetkilidir.\u2019\u2019<\/em><\/p>\n

                    \u0130\u00e7 hukukta mevcut bu d\u00fczenlemeye bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, kamu yarar\u0131 ve pe\u015fin \u00f6deme \u015fartlar\u0131yla devletin, \u00f6zel m\u00fclkiyetteki ta\u015f\u0131nmazlar\u0131n tamam\u0131na veya bir k\u0131sm\u0131na el koyabilece\u011fi anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n

                      \n
                    1. Uluslararas\u0131 Hukukta Kamula\u015ft\u0131rma<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n

                      Uluslararas\u0131 hukuk a\u00e7\u0131s\u0131ndan ise kamula\u015ft\u0131rmadan bahsedilebilmesi i\u00e7in d\u00f6rt \u015fart\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 gereklidir.[11]<\/a> Birincisi, kamu yarar\u0131n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Kamu yarar\u0131 \u015fart\u0131, uluslararas\u0131 team\u00fcl kural\u0131 olmas\u0131 yan\u0131nda uluslararas\u0131 davalarda da kabul edilmi\u015ftir (Reinisch, 2008: 178). Buna g\u00f6re uluslararas\u0131 hukukta ge\u00e7erli bir kamula\u015ft\u0131rmadan bahsedilebilmesi i\u00e7in kamu yarar\u0131n\u0131n sadece \u015fekli olarak de\u011fil, esasa dair ger\u00e7ek manada olmas\u0131 gereklidir.[12]<\/a> Bir di\u011fer ko\u015ful ise, kamula\u015ft\u0131rman\u0131n ayr\u0131mc\u0131l\u0131k yap\u0131lmadan ger\u00e7ekle\u015fmesidir. Bu ko\u015ful da hem uluslararas\u0131 andla\u015fmalarda, hem uluslararas\u0131 team\u00fcl hukukunda hem de yarg\u0131 kararlar\u0131nda yer bulmu\u015ftur. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc \u015fart ise, kamula\u015ft\u0131rman\u0131n usul kurallar\u0131na uygun \u015fekilde yap\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131d\u0131r (Reinisch, 2008: 187-193). Bu \u015fart, hakkaniyetli ve objektif i\u015flem ile minimum standart k\u0131staslar\u0131yla da ba\u011flant\u0131 i\u00e7erisinde de\u011ferlendirilmi\u015ftir (Rudolf ve Schreuer, 2008: 91). Son \u015fart, tazminat \u00f6denmesidir (Baklac\u0131, 2008: 5). Tazminat ko\u015fulu, gerek uluslararas\u0131 andla\u015fmalarda gerekse uluslararas\u0131 team\u00fclde benimsenmi\u015ftir fakat tazminat\u0131n miktar\u0131na ili\u015fkin bir kural konulmam\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6deme \u015fekline ili\u015fkin de hemen, yeterli ve etkili olma \u00f6zelliklerini ifade eden \u2018\u2019Hull form\u00fcl\u00fc\u2019\u2019 (Radu, 2008: 255) y\u00f6ntemi, uluslararas\u0131 team\u00fcl olarak kabul g\u00f6rmemi\u015ftir (Reinisch, 2008: 194-199).<\/p>\n

                      Uluslararas\u0131 hukuktaki kamula\u015ft\u0131rman\u0131n konusuna, sadece s\u00f6zle\u015fmeden do\u011fan maddi haklar de\u011fil ayn\u0131 zamanda maddi olmayan haklar da girer. Bu \u00e7er\u00e7evede, uluslararas\u0131 hukuktaki kamula\u015ft\u0131rman\u0131n i\u00e7 hukuklardaki kamula\u015ft\u0131rmaya nazaran daha geni\u015f \u00e7apl\u0131 oldu\u011fu ifade edilebilir (Baklac\u0131, 2008: 5).<\/p>\n

                      Kamula\u015ft\u0131rma konusundaki ilk uluslararas\u0131 belge, Birle\u015fmi\u015f Milletler Genel Kurulu\u2019nun (BMGK) 1962 tarihinde vermi\u015f oldu\u011fu bir karard\u0131r. \u2018\u2019Devletlerin Do\u011fal Kaynaklar \u00dczerindeki S\u00fcrekli Egemenli\u011fi\u2019\u2019 isimli karara g\u00f6re[13]<\/a> bir devlet, sahip oldu\u011fu do\u011fal kaynaklar \u00fczerinde m\u00fcnhas\u0131ran egemenlik hakk\u0131 sahibidir. Ayr\u0131ca kararda; el koyma, millile\u015ftirme ve kamula\u015ft\u0131rma kavramlar\u0131 da ifade edilmi\u015ftir. Karar metninin 4. Maddesine g\u00f6re,<\/p>\n

                       <\/p>\n

                      \u2018\u2019Millile\u015ftirme, kamula\u015ft\u0131rma veya istimval, ister yerli isterse yabanc\u0131 olsun, ferdi<\/em><\/p>\n

                      veya \u00f6zel menfaatlere \u00fcst\u00fcn oldu\u011fu kabul edilen kamu yarar\u0131, kamu g\u00fcvenli\u011fi veya milli menfaat gerek\u00e7e veya sebeplerine istinat edecektir. B\u00f6yle durumlarda, malike, egemenli\u011fini kullanmak suretiyle bu gibi tedbirleri alan Devlette y\u00fcr\u00fcrl\u00fckte olan kurallara g\u00f6re ve milletleraras\u0131 hukuka uygun \u015fekilde, uygun bir tazminat verilecektir.Tazminat sorununun bir uyu\u015fmazl\u0131\u011fa yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 herhangi bir durumda, bu gibi tedbirleri alan Devletin milli mercileri t\u00fcketilecektir. Ancak, egemen Devletle di\u011fer ilgili taraflar\u0131n anla\u015fmas\u0131 \u00fczerine ihtilaf\u0131n halli i\u00e7in tahkim veya milletleraras\u0131 adli tasviye yoluna gidilmelidir.\u2019\u2019<\/em><\/p>\n

                      \u00a0<\/em><\/p>\n

                      \u015eu halde madde metninden anla\u015f\u0131lan, kamula\u015ft\u0131rma i\u00e7in kamu yarar\u0131, milli menfaat veya kamu g\u00fcvenli\u011fi \u015fartlar\u0131n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 ile uygun bir miktar tazminat\u0131n \u00f6denmesinin gereklili\u011fidir. Kamula\u015ft\u0131rma konusundaki bir di\u011fer uluslararas\u0131 belge ise \u2018\u2019Devletlerin Ekonomik Haklar\u0131na ve \u00d6devlerine \u0130li\u015fkin \u015eart\u2019\u2019[14]<\/a> belgesidir. 1974 tarihinde Birle\u015fmi\u015f Milletler (BM) taraf\u0131ndan \u00e7\u0131kar\u0131lan bu \u015eart\u2019\u0131n 2\/1 maddesine g\u00f6re devletler; ekonomik faaliyetlerinde, do\u011fal kaynaklar\u0131nda ve di\u011fer yer alt\u0131 ve yer \u00fcst\u00fc zenginliklerinde m\u00fcnhas\u0131ran egemenlik hakk\u0131 sahibidir. 2\/2-c maddesinde ise kamula\u015ft\u0131rma i\u00e7in sadece kamu yarar\u0131 ve tazminattan bahsedilmi\u015f, 1962 tarihli karardakinin aksine milli menfaat veya kamu g\u00fcvenli\u011finden s\u00f6z edilmemi\u015ftir. Buna g\u00f6re,<\/p>\n

                       <\/p>\n

                      \u2018\u2019Yabanc\u0131 mallar\u0131n m\u00fclkiyetini millile\u015ftirme, kamula\u015ft\u0131rma veya devretme hakk\u0131na sahiptir; bu takdirde, bu tedbirleri alan Devlet ilgili kanun ve nizamlar\u0131n\u0131 ve alakal\u0131 g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc b\u00fct\u00fcn \u015fartlar\u0131 dikkate alarak, uygun bir tazminat vermelidir. Tazminat meselesinin ihtilafa yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 herhangi bir durumda, ihtilaf, millile\u015ftirmeyi yapan Devletin i\u00e7 kanunlar\u0131na g\u00f6re ve mahkemeleri taraf\u0131ndan \u00e7\u00f6z\u00fcmlenecektir. Me\u011fer ki, b\u00fct\u00fcn ilgili Devletler, Devletlerin egemen e\u015fitli\u011fi esas\u0131na g\u00f6re ve ara\u00e7lar\u0131n serbest\u00e7e se\u00e7ilmesi ilkesine uygun \u015fekilde di\u011fer bar\u0131\u015f\u00e7\u0131 ara\u00e7lar\u0131n bulunmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmas\u0131 konusunda serbest\u00e7e ve kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 olarak mutab\u0131k kals\u0131nlar.\u2019\u2019<\/em><\/p>\n

                      \u00a0<\/em><\/p>\n

                      Uluslararas\u0131 hukukta kamula\u015ft\u0131rma konusunun bug\u00fcnk\u00fc durumuna gelmesinde yarg\u0131 kararlar\u0131n\u0131n da \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde katk\u0131s\u0131 olmu\u015ftur. \u0130ran-ABD Talep Mahkemesi kararlar\u0131, bunlar\u0131n ba\u015f\u0131nda gelir. Ad\u0131 ge\u00e7en mahkeme, yirmi y\u0131l i\u00e7erisinde do\u011frudan ve dolayl\u0131 kamula\u015ft\u0131rmalar ile ilgili altm\u0131\u015f civar\u0131nda karar vermi\u015ftir (Heiskanen, 2003).<\/p>\n

                      Yukar\u0131daki kararlarda ifade edilen hususlara bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, sonu\u00e7lar\u0131 bak\u0131m\u0131ndan da kamula\u015ft\u0131rman\u0131n yasal olup olmamas\u0131 \u00f6nem arz eder. Yasal bir kamula\u015ft\u0131rman\u0131n, kamu yarar\u0131 amac\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131mas\u0131 ve uygun bir tazminat \u00f6denmesi yoluyla ger\u00e7ekle\u015ftirilmesi gerekir. Yani uluslararas\u0131 hukukun genel kaidesine g\u00f6re yasal kamula\u015ft\u0131rman\u0131n sonucu, tazminatt\u0131r (Sornarajah, 2004: 345). Yasal olmayan kamula\u015ft\u0131rma ise haks\u0131z bir el koyma niteli\u011findedir ve \u00f6ncelik el koyulan\u0131n eski haline iadesidir. Bu m\u00fcmk\u00fcn de\u011filse, tazminat\u0131n g\u00fcndeme gelmesi gerekir (Reinisch, 2008: 200). \u015e\u00fcphesiz, yasal olmayan bir kamula\u015ft\u0131rma varsa devletin sorumlulu\u011fu s\u00f6z konusu olacakt\u0131r (Rudolf ve Schreuer, 2008: 92).<\/p>\n

                      Kamula\u015ft\u0131rma ile ilgili uluslararas\u0131 temelde bir uyu\u015fmazl\u0131k \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131nda, di\u011fer devletlerin haklar\u0131na sayg\u0131, adil ve hakkaniyetli i\u015flem, asgari standart \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fc ve ulusal muamele gibi prensipler de kamula\u015ft\u0131rma ile beraber ele al\u0131nmaktad\u0131r (Volterra, 2003).<\/p>\n

                      Kamula\u015ft\u0131rmaya dair uygulamadaki hukuki d\u00fczenlemelerin, genel olarak iki tarafl\u0131 yat\u0131r\u0131m andla\u015fmalar\u0131nda, bazen de \u00e7ok tarafl\u0131 andla\u015fmalar ve ilkelerde yer ald\u0131\u011f\u0131 ifade edilebilir. Kuzey Amerika Serbest Ticaret Andla\u015fmas\u0131 (NAFTA), Enerji \u015eart\u0131 Andla\u015fmas\u0131, D\u00fcnya Bankas\u0131\u2019n\u0131n Yabanc\u0131 Yat\u0131r\u0131ma Muamele \u0130lkeleri bunlardan baz\u0131lar\u0131d\u0131r. \u0130ki tarafl\u0131 yat\u0131r\u0131m andla\u015fmalar\u0131nda kamula\u015ft\u0131rma ile birlikte ele al\u0131nan ve yat\u0131r\u0131mc\u0131n\u0131n korunmas\u0131n\u0131 ama\u00e7layan \u00e7e\u015fitli kay\u0131tlar mevcuttur. Bunlar; en \u00e7ok g\u00f6zetilen ulus kayd\u0131, objektif ve hakkaniyetli muamele, ulusal muamele ve uyu\u015fmazl\u0131klar\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc gibi hususlard\u0131r (Baklac\u0131, 2008: 8-9).<\/p>\n